اسدی توسی | گرشاسپ‌نامه | پند دادن گرشاسب نریمان را

بدو گفت پیش از شدن هوش دار نگر تا چه گویم به دل گوش دار جوان را اگر چه سخن سودمند ز پیران نکوتر پذیرند پند تو لشکر نبردی دگر زی نبرد ندیدی ز گیتی بسی گرم و سرد نهاد سپه بردن و تاختن بیآموز با صف کین ساختن چو خواهی سپه را سوی رزم برد مکن پیشرو جز دلیران گرد سپه پیش دارد و بنه باز پس ز گرد بنه گرد بسیار کس چنان تاختن بر که اسپان ز کار نباشند سست ار بود کارزار به دشواری اندر مرو با سپاه نه بی‌رهنمونان به نادیده راه همان دیده‌بان دار بر تیغ کوه به هامون طلایه گروها گروه چو پیدا شود کینه خواهی بزرگ که باشد قوی با سپاهی بزرگ به هر گوشه کارآگهان برگمار نهانش همی جوی با آشکار ز نخچیر و از می‌به پرهیز باش به‌شب دیر خسب و به‌گه خیز باش چو لشکرگه آید برابر فراز شبیخون نگه دار و لشکر بساز بگرد سپه سربه‌سر کنده کن طلایه ز هر سو پراکنده کن هم از کنده و چاه پوشیده سر بپرهیز و آسان شبیخون مبر به نوبت ز جاندار وز پاسبان کسان دار هم گرد و هم مهربان سپه پاک با ترگ و خفتان کین بدان شب و روز میدار و اسپان به زین گه که آراست خواهی مصاف به منی بفکن از سر گه نام و لاف داد و دهش دل بیارای و رای پذیرش کن از نیکوی با خدای به دشت گل وخار و کند آب و چاه مکن رزم کافتد به سختی سپاه همیدون میآرای از آن سو نبرد که در دیده باد آورد خاک و گرد وز آن روی کز تیغ کوه آفتاب دو چشم ترا تیره دارد ز تاب به جایی گزین رزمگاه استوار به آب و علف راه نزدیک وخوار ز پس دار در استواری بنه برش لشکری رزم را یک تنه پیاده به پیش ار صف ساخته سپر در سپر تیغ و خشت آخته پس از هر سپر هم پی بدگمان خدنگ افکنی در کمین با کمان چنان کن که هرنیزه وز روز جنگ سپردار باشد کمانی به چنگ به نیزه درون ره چنان ساخته کزو ناوکی گردد انداخته به هر ده دلاور یک آتش فکن نهاده به پیکار و کین جان و تن سوارانشان در قفا صف زده پس پشتشان زنده پیلان رده صفی راست هربرراه و صفی‌به‌خم صفی چارسو درکشیده به هم پیاده چو دیوار بر چای پیش سواران درآمد شد از جای خویش گروهی به کوشش میان بسته تنگ گروهی در آسایش از بهر جنگ پس پشت لشکر سری با سپاه کمین را ز هر گوشه بربسته راه گشاده ره پیل تا در شکست از ایشان نگردد سپه پای خوست پر انبوه صندوق پیل نبرد ز چرخی و از آتش انداز مرد سران را سزا جای دیدار کن درفش از چپ و راست بسیار کن فراوان ز گردان گردنفراز ز بهر پسین حمله را دار باز نخستین تن از دشمنت دار گوش به پس آن‌گاه بر زخم دشمن بکوش گردون روان قلعه‌ها کن بلند بر آنسان کز آتش نیاید گزند همه برج آن قلعه بالا و زیر پر از گونه‌گون رزم ساز دلیر ز هر یک چنان ساخته بانگ تیز کزاو پیل و اسپ اوفتد در گریز چنان ساز قلبت که از چپ و راست رسد زود یاور چو فریاد خاست ممان کارد از قلب کس پیش پای مگر قلب دشمن بجنبد ز جای چو داری پیاده سپه یکسره بود جای پیکار کوه و دره سوی رزم باید شدن همگروه گرفتن سر تیغ و پایان کوه وگر دشت ساده بود رزمگاه به هم حلقه باید که بندد سپاه وگر خیل دشمن پیاده بود صف رزم بر دشت ساده بود سوارانت را بر یکی جا بدار که تا مانده گردند ایشان ز کار چو بر جنگ پیلانت باشد شتاب به هامون برافکن پراکنده آب که تا پیل گردد هراسیده دل نیارد نهان پی از بوی گل چو آید گه جمله کت بسپرد رهش باز ده زود تا بگذرد به پیکان الماس چشمش بدوز دگر تخت و صندوقش ازبر بسوز همه تیر بر پای و ناخن زنش مراو را فکن گرز بر گردنش وگر خیل بدخواه از آن تو بیش توجایی گزین تنگ برگرد خویش مجوی از دو سو رزم کآید گزند ز یک روی بگشای و دیگر ببند بسازی دگر جوی هر روز کین کمین نه نهان و همی بین کمین سپاه ترا دل ده اندر نبرد همی گرد هر جای با دار و برد کسی گر به پیکار نام آورد سر جنگجویی به دام آورد مراو را به نیکی و خلعت رسان که تا زور گیرند دیگر کسان به جنگ آنکه سست آید از آزمون ورا نام بفکن ز دیوان برون ز دشمن چو بینی سواری دلیر میان دو صف بر یلان تو چیر سواران جنگی بر او بر گمار ستوه آورش هر سوی از کار ز بدخواه در آشتی ساختن زار بترس از شبیخون و از تاختن نگه کن کمینش به گاه ستیز هم از بازگشتنش گاه گریز از او تا نپردازی اندر شکست سپه را مده سوی تاراج دست چوبینی که دشمن زپس رخت‌وساز همی اندک اندک فرستند باز گر از درد باشند بیمار و سست گر از خستگی‌ها به تن نادرست وگر کم بود کس که جنگی بود وگر از علف راه تنگی بود بود ور از رزمگه کاهل آیند پیش حمله‌هاشان نه بر جای خویش بدین وقت‌ها رأی آویختن فزون کن که خواهند بگریختن چو زنهار خواهند، زنهار ده که زنهار دادن به پیکار به چنانشان مگردان ز بیچارگی که جان را بکوشند یکبارگی ز بن بر گزیندگان ره مگیر مریز از کسی خون که باشد گزیر چو تنوان گرفتن گریبان جنگ سوی دامن آشتی یاز چنگ به هر کار در زور کردن مشور که چاره بسی جای بهتر ز زور چو ثابت نباشد به جنگ و ستیز از آن به نباشد که گیری گریز به جنگ ارچه رفتن زه بهروزیست گریز به هنگام پیروزیست چو گویند کز جنگ برگاشت پشت از آن به که گویند دشمنش کشت بدم گریزندگان شب مپوی چو دشمن شد آواره بیشش مجوی وگر کار کوشش بباشد دراز نگردد همی دشمن از جنگ باز ممان کز علف هیچ یابند بهر نهان آبخورشان بیاکن به زهر فکن تخم بد در چراگاهشان خسک ریز و چه ساز در راهشان همه یاد دار آنچت آموختم که من کین بدین چاره‌ها توختم بدو پاک بسپرد زاول سپاه نریمان به شبگیر برداشت راه

برفتند گریان و گرشاسب باز دگر باره شد با نریمان به راز بدو گفت کآمد سر امید من ز دیوار در رفت خورشید من چو مرگ آمد و کار رفتن ببود نه دانش نماید نه پرهیز سود ره پیری و مرگ را باره نیست به نزد کس این هر دو را چاره نیست دلم زین به صد گونه ریش اندرست که راهی درازم به پیش اندرست به ره باز خوهی که پیدا و راز نیابد کسی زو گذر بی‌جواز یکی شهر نو ساختم چون زرنج بسی گنج گرد آوردیم به رنج به تو ماندمش چون من آباد دار به فرزندمان همچنین یادگار پس از من چنان کن که پیش خدای بنازد روانم به دیگر سرای نگر تا گناهت نباشد بسی به یزدان ز رنجت ننالد کسی فرومایه را دار دور از برت مکن آنکه ننگی شود گوهرت ازآن ترس کاو از تو ترسان بود وگر با تو هزمان دگرسان بود مکن با سخن چین دوروی راز که نیکت به زشتی برد پاک باز به کس بیش از اندازه نیکی مکن که گردد بداندیش بشنو سخن چو زاندازه تن را فزایی خورش گرد دردمندی ز بس پرورش شب و روز بر چار بهره بپای یکی بهره دین را ز بهر خدای دگر باز تدبیر و فرجام را سیم بزم را، چارم آرام را به فرهنگ پرور چو داری پسر نخستین نویسنده کن از هنر نویسنده را دست گویا بود گل دانش از دلش بویا بود به فرمان نادان مکن هیچ کار مشو نیز با پارسا باد سار مده دل به غم تا نکاهد روان به شادی همی دار تن را جوان ببخشای بر زیردستان به مهر برایشان به هر خشم مفروز چهر که ایشان به تو پاک ماننده‌اند خداوند را همچو تو بنده‌اند چنان زی که از رشک نبوی به درد نه عیب آورد عیب جوینده مرد بود زشت در مرد جوینده رشک چو دیدار بیماری اندر پزشک سپیدی به زر اندر آهو بود اگرچند در سیم نیکو بود به گیتی آور از دل پناه که آیی به منزل به هنگام راه چو دستت رسد دوستان را بپای که تا در غم آرند مهرت بجای ز دشمن مدار ایمنی جز به دوست که بر دشمنت چیرگی هم بدوست به هر کار مر مهتران را دلیر مکن، کانگهی بر تو گردند چیر مگردان از آزادگان فرهی مده ناسزا را بدیشان مهی به آغالش هرکسی بد مکن نشانه مشو پیش تیر سخن مخند ار کسی را سخن نادرست که گویایی جان نه در دست تست کرا چهره زشت ار سرشتش نکوست مکن عیب کآن زشت چهری نه زوست نکوکار با چهره زشت و تار فراوان به از نیکوی راستکار گناهی که بخشیده باشی ز بن سخن زان دگر باره تازه مکن چنان زی خردمند و دانا و راد که تا بر بدت کس نباشند شاد کرا نیست در دوستی راستی بیفشان تو از گرد او آستی مگیر ایچ مزدور را مزد باز پرستندگان را مپیچ از نیاز مکن بد که چو کردی و کار بود پشیمانی از پس نداردت سود میاسای از اندیشه گونه گون که دانش ز اندیشه گردد فزون به کاری که فرجام او ناپدید مبر دست کآن رای را کس ندید به هرجای بخشایش از دل میار نگر تا همی چون کند روزگار ز یکی ستاند همی هوش و رای زیکی سر، از دیگری دست و پای برآن کوش کت سال تا بیشتر بری پایگاه از هنر پیشتر هنرها به برنایی آور پدید ز بازی بکش سر چو پیری رسید به تو هرکسی را که بگذاشتم نکودارشان همچو من داشتم بگرد از جهان راه مهرش مپوی از آن پیشتر کز تو برگردد اوی چو رخشنده تیغم ز تاری نیام برآید، شود لاله‌ام زردفام تن‌ام را به عنبر بشوی و گلاب بیا کن تهی گاهم از مشک ناب بپوشم به جامه بر آیین جم کفن و آبچین ده به کافور نم ستوانی از سنگ خارا برآر ز بیرون بر او نام من کن نگار به گردم همه جای مجمر بنه به آتش دمان عود و عنبر بنه از آن پس در خوابگه سخت کن دل از دیدنم پاک پردخت کن ز پوشیده رویان ممان کس به کوی که بیگانگانشان نبینند روی شکیب آور از درد و بر من مشیب که از مهر بسیار بهتر شکیب به یک مه بمان سوک تا بد گمان نگوید به مرگم بدی شادمان زکم توشه هرکس که بینی نژند اگر پولی و چشمه کندمند براین هر یکی ده یک از گنج من هزینه به مردم کن از رنج من ز زندان درآور کرا نیست خون رها کن خراج دوساله برون ز بی‌آبی آن را که ویران ببود نشان مرد و، ده ساز و کشت و درود چنان کن که هر کس که آید ز راه برد توشه زورایگان سال و ماه در اندرزنامه سخن هرچه گفت نبشت و چو جان داشت اندر نهفت زوی هرچه آمخت از راه دین بیآموخت فرزند را همچنین