گنبدقابوس

گنبدقابوس . [ گُم ْ ب َ دِ ] (اِخ ) شهرستان گنبدقابوس قبلاً از نظر اداره ٔ آمار و ثبت احوال مرکز دشت گرگان ولی از نظر تقسیمات کشوری یکی از بخشهای شهرستان گرگان بود و در سال ١٣٢٨ به شهرستان تبدیل گردید. حدود و خلاصه مشخصات آن بشرح زیر است : حدود: از طرف شمال به مرز ایران و کشور اتحاد جماهیر شوروی، از خلیج حسینقلی دریای مازندران، همه جا در طول رودخانه ٔ اترک تا محل اتصال اترک به رودخانه ٔ سومبار و ازآن به بعد خطالرأس کوه سنگوداغ تا حدود شمالی آبادی نارلی از بخش مراوه تپه (از آن به بعد جزء شهرستان بجنورد است )، از طرف جنوب به شهرستان گرگان (بخشهای مینودشت، رامیان، علی آباد مرکزی )، از طرف خاور به شهرستان بجنورد و از طرف باختر به دریای مازندران متصل می شود. وضع کلی طبیعی شهرستان گنبدقابوس یا دشت گرگان : دشت مسطحی است که با شیب بسیار کمی به دریای مازندران منتهی میشود. در این دشت جز قسمتهای خاور و شمال خاوری هیچگونه عارضه ای به نظر نمی رسد. در ازمنه ٔ قدیم که سطح دریای مازندران بالاتر بوده این صحرا را آب دریا فراگرفته بوده، ولی به مرور زمان در نتیجه ٔ پایین رفتن دریا و رسوبات رودهای مهم گرگان و اترک و غیره که شرح آنها داده خواهد شد بحال فعلی درآمده و اینک نیز بواسطه ٔ عقب نشینی دریا تدریجاً به وسعت دشت افزوده میشود. زمینهای نزدیک به ارتفاعات برای زراعت مستعد است و از بهترین مراتع محسوب میگردد و هر قدر به دریا نزدیک میشود شوره زار و لم یزرع است . آب و هوا: هوای دشت در تابستان گرم و در زمستان معتدل است و وزش باد خاوری در تابستان هوا را گرم نموده و وزش باد شمال باختری از طرف دریااز گرمی هوا میکاهد. در زمستان باران بیشتر از برف میبارد، در صورتی که باد شمال بوزد منجر به یخبندان میشود. چون افق شهرستان باز و بمحض وزش باد ابرها متفرق میشوند، لذا بارندگی دشت کمتر از نواحی دیگر گرگان است . ارتفاعات : در قسمت شمال خاوری دشت کوه شرقی غربی سنگوداغ واقع گردیده که خطالرأس آن مرز ایران و شوروی محسوب میگردد. مرتفعترین قله ٔ آن به ارتفاع ٧٣٥ گز در شمال آجی سو و قله ٔ شمال خاوری نارلی به ارتفاع ٨١٢ متر است . در قسمت شمال خاوری گنبدقابوس بین دو دره رود اترک و رود گرگان کوهستان کم ارتفاعی به نام گلیجه داغ و نارلی داغ وجود دارد. مرتفعترین قله ٔ آن به ارتفاع ٧١٢ گز در شمال گچی سو، ٨٢٢ گز در شمال قلیج ایشان و ٩٠٨ متر در جنوب مراوه تپه و شمال آبادی عرب است . ارتفاعات خاوری دشت دنباله ٔ سلسله جبال البرز است که به کوههای شهرستان بجنورد متصل میشود و مرتفعترین قله ٔ آن در خاور این شهرستان مشهور به کوه زاو به ارتفاع ١٤٣٤ متر است . رودهای دشت گرگان به شرح زیر است : ١ - رودخانه ٔ اترک، سرچشمه ٔ رود مذکور از ارتفاعات هزارمسجد خراسان است که در خاور مراوه تپه وارد این شهرستان میشود و از وسط بخش مراوه گذشته در قلعه چات با رودخانه ٔ سومبار یکی شده، از این محل به بعد مرز ایران و شوروی محسوب میشود و در خلیج حسینقلی به دریای مازندران منتهی میگردد. رودخانه ٔ مزبور در منطقه دشت به مرور زمان بستر خود را به عمق ٢ الی ٢٠ متر فروبرده و قابل استفاده جز برای آشامیدن نیست و از اینجه برون به بعد در برنج کاری استفاده میشود. موقع طغیان بهار و تابستان آب آن فوق العاده تقلیل مییابد. ٢ - رودخانه ٔ گرگان، سرچشمه ٔ آن ارتفاعات آلاداغ خراسان است . در خاور دهستان گوگلان از معبر کوهستانی گذشته وارد دشت میشود. بستر این رودخانه نیز در عمق بیش از ٥ متر واقع است و جز برای آشامیدن استفاده دیگری از آن نمیشود. این رودخانه سراسر دشت گرگان را طی نموده در باختر خواجه نفس به دریای مازندران میریزد. اکثر آبادیهای طوایف آتابادی، جعفربای در طرفین این رودخانه قرار گرفته اند. ٣ - رودخانه ٔ ساری سو، سرچشمه ٔ آن از کوههای گلی داغ است، با رودخانه ٔ یلی چشمه یکی شده در حدود چای قوشن به رودخانه ٔ گرگان متصل میشود. ٤ - رودخانه ٔ اوغان، سرچشمه ٔ آن ارتفاعات نردین و دانیال است، با رودهای فارسیان و فرنگ یکی شده در حدود بایلر گامیشلی به رودخانه ٔ گرگان متصل میشود. ٥- رودخانه ٔ خرخر، سرچشمه ٔ آن کوههای دهستان دزدین است که در قلی تپه از کوهستان خارج شده و در اراضی سارلی به رودخانه گرگان متصل میشود. از این رودخانه ٔ نهری بوسیله ٔ قنات به شهر گنبدقابوس برده شده است . ٦ -رودخانه ٔ حاجی لر، این رودخانه از اتصال دو رودخانه ٔچهل چای و نرمه آب تشکیل شده است اولی از ارتفاعات جنوبی قله قافه و دومی از مارکوه سرچشمه گرفته و در هزار گزی قصبه ٔ مینودشت یکی شده پس از مشروب نمودن برخی از قراء در خرابه های شهر قدیم جرجان به رودخانه ٔ گرگان میریزد. ٧- رودخانه ٔ نوده رود، سرچشمه ٔ آن ارتفاعات خوش ییلاق است و در اراضی آبادی خوجم لی به رودخانه گرگان میریزد. شهرستان گنبدقابوس یا دشت گرگان یکی از بهترین مراتع نواحی شمال کشور محسوب میشود و برای نگاهداری گوسفند، شتر و اسب بسیار مناسب است . غلات بخوبی در آن به عمل می آید و در صورتی که با وسائل موتوری کشت و زرع معمول شود، محصول عمده برداشته میشود. دشت گرگان از نظر تقسیمات اداره ٔ آمار با مراعات نقاط ترکمن نشین به ٨ حوزه تقسیم گردیده است . صورت زیربخشهای تابع و تعداد قراء و جمعیت آن را نشان میدهد. نام بخش، شماره ٔ حوزه آمار، نام طایفه، تعداد آبادی، جمعیت . مرکزی ١-٥-٦-٨آتابای ١٢٣-٤١ هزار گمیشان ٢جعفربای ١٦ - ٢٧ " پهلوی دژ ٣آتابای ٢٠ - ١٧ " اترک ٤" ٣٤ - ١١ " مراوه تپه ٧" ٢٣ - ١١ " بنابر آمار فوق به اضافه ٔ سکنه ٔ شهر گنبدقابوس شهرستان دشت گرگان از ٢١٧ آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود ١١٦هزار تن است .زبان مادری سکنه ٔ شهرستان ترکمنی است و مردمی که سواد دارند و یا خدمت زیر پرچم انجام داده اند و بازرگانان و کسبه به فارسی آشنا میباشند. بواسطه ٔ مسطح بودن اراضی به اکثر نقاط شهرستان اتومبیل رفت و آمد می کند، فقط در زمستان و بهار که بارندگی زیاد است، عبوراتومبیل قدری مشکل میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ٣).

گنبدقابوس . [ گُم ْ ب َ دِ ] (اِخ )شهر کوچک گنبدقابوس مرکز شهرستان دشت گرگان در ٩٤ هزارگزی شمال خاوری گرگان و ١٦٤ هزار گزی شمال شاهرود، در جنوب و نزدیک رودخانه ٔ عظیم گرگان واقع شده و مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است : طول ٥٥ درجه و ١٠ دقیقه، عرض ٣٧ درجه و ١٥ دقیقه . اختلاف ساعت آن با طهران ١٤ دقیقه و ٣ ثانیه است . این شهر قبل از دوره پهلوی قصبه ای بیش نبود و در موقع اصلاحات نواحی شمال مورد توجه واقع گشت و خیابانهای منظم شمالی جنوبی و شرقی غربی در آن احداث گشت . با تشویق ساکنین بناهای قابل ملاحظه ای در طرفین خیابانها بنا گردید. گرچه بعد از وقایع شهریور رو به خرابی نهاد، ولی اینک که مرکزشهرستان شده ممکن است در آتیه آبادتر گردد. جمعیت شهر در حدود ٩هزار تن است که دو سوم آن ترکمن و بقیه فارسی زبان و آذربایجانی هستند. آب این شهر بوسیله ٔ قناتی که از رودخانه ٔ خرخر منشعب گردیده تأمین میشود و آب چاههای آن برای استفاده ٔ غیر شرب خوب است . گنبدقابوس مرکز دوائر دولتی شهرستان و مرکز پادگان نظامی و عشایری است . گنبدقابوس از بناهای تاریخی کشور در شمال شهر واقع شده و از مسافت بسیار دوری دیده میشود. این گنبد به امر قابوس بن وشمگیر در سال ٣٩٧ هَ .ق . بنا شده و در تابستان سال ١٣٠٨ با نظارت اداره ٔ باستان شناسی تعمیر گردیده است . خرابه های شهر قدیم جرجان در ٣ هزار گزی جنوب باختری شهر در زاویه ای که ازاتصال دو رودخانه ٔ گرگان و حاجی لر تشکیل شده واقع گردیده است . این شهر یکی از شهرهای آباد دوره قبل از اسلام بوده و یزیدبن محلب در تاریخ ٩٨ هَ . ق . / ٧١٦ م . این شهر را تسخیر و خراب نموده، سپس مجدداً به آبادی آن اقدام نمود. بعداً این شهر مدتی پایتخت کشور گردید و در قرنهای ٣ و ٤ هَ . ق . خیلی آباد و باشکوه بوده و در حمله ٔ مغول برای همیشه ویران و با خاک یکسان شد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ٣). برای اطلاع از مقالات و کتبی که راجع به گنبدقابوس در آنها شرحی آمده است رجوع به یادداشتهای قزوینی ج ٣ س ٢٧٠ شود.