گاودم

گاودم . [ دُ ] (ص مرکب، اِ مرکب ) آنچه بشکل دُم ِ گاو باشد : سیه چشم و بور ابرش و گاودم سیه خایه و تند و پولادسم . فردوسی [ در وصف رخش رستم ]. ◄ نفیر. که برادر کوچک کرنا است و بعضی گویند کرنا است و به عربی بوق خوانند. (برهان ). نفیر که در جنگ نوازند و آن به ترکیب دم گاو بود چنانکه نوشته اند. کرنای خواهد بود. (آنندراج ). و بمعنی هر چیزی و شکلی که یک سر آن پهن و سر دیگر آن باریک باشد و آن را مخروطی گویند. بوقی کوچک . (آنندراج ). نای رویین که بر صورت دم گاوی است و در وقت جنگ زنند و بنفیر مشهور است . (اوبهی ). غندرود. (اوبهی ). همان پرچم است که دم گاو خطایی برآن می آویخته اند. خرنای . کلمه ٔ چینی گودونگ که امروز معمول است ازدو جزء گو (گاو) فارسی و دونگ مصحف دم است . این کلمه را چنانکه صاحب اخبار الصین و الهند (ص ١٥)، گوید مردم چین جادم گویند. و بی شک کلمه ٔ جادُم همان گاودم فارسی چینی شده است . و آن چیزی است چون بوق به درازای سه چهار ذراع و قطر دو دست بهم گرد کرده است یعنی دو کف چون حلقه کرده و دهانه ٔ آن که به دهان دمنده پیوندد و تنگ که در دهان جای گیرد: «فِمن مدائنهم [ مدائن اهل الصین ] . خانفو و هی مرسی السفن تحتها عشرون مدینة. و انما تسمی مدینةً، اذا کان لهاء جادُم و الجادم مثل البوق، ینفخ فیه و هو طویل ٌ. و غلغله مایجمع الکفین جمیعاً. هومطلی بدواء الضیقات و طوله ثلثة و اربعة اذرع . و رأسه دقیق بقدر مایلتقمه الرجل . و یذهب صوته نحواً من میل . و لکل مدینة اربعة ابواب . فعلی کل ّ باب ِ منا من الجادم خمسة: تنفخ فی اوقات من اللیل و النهار. و علی [ باب ] کل مدینة عشرة طبول، تضرب معه ... و به یعرفون اوقات اللیل و النهار. (اخبار الصّین والهند ص ١٥) : سفیده بزد نای روئینه خم خروش آمد از ناله ٔگاودم . فردوسی . بفرمود [ کیخسرو ] تابر درش گاودم زدند و بجوشید روئینه خم . فردوسی . خروش آمد و ناله ٔ گاودم جرس برکشیدند روئینه خم . فردوسی . بدرید کوه از دم گاودم زمین آمد از سم اسپان بخم . فردوسی . برآمد خروشیدن گاودم ز درگاه و آواز رویینه خم . فردوسی . دمنده دمان گاودم بردرش برآمد خروشیدن از لشکرش . فردوسی . ز میدان خروشیدن گاودم شنیدندو آواز رویینه خم . فردوسی . برآمد خروشیدن گاودم دم نای رویین و روئینه خم . فردوسی . سیه شد همه کشور از گرد سم برآمد خروشیدن گاودم . فردوسی . یکی ابر بست از پی گرد سم برآمد خروشیدن گاودم . فردوسی . خروش آمد و ناله ٔ گاودم ببستند بر پیل رویینه خم . فردوسی . برآمد ز در ناله ٔ گاودم خروشیدن کوس و رویینه خم . فردوسی . فروکوفت برپیل رویینه خم دمیدند شیپور با گاودم . فردوسی . وز آن جایگه ناله ٔ گاودم شنیدند و آواز رویینه خم . فردوسی . بزد نای سرغین و رویینه خم برآمد ز در ناله ٔ گاودم . فردوسی . برانگیخت پس رخش رویینه سم برآمد خروشیدن گاودم . فردوسی . بفرمود تا گاودم بر درش زدند و پر از بانگ شد کشورش . فردوسی . برآمد خروشیدن گاودم جهان پرشد از بانگ رویینه خم . فردوسی . سپهبد بزد نای و رویینه خم خروش آمد و ناله ٔ گاودم . فردوسی (از فرهنگ اسدی ). بزد نای روئین و رویینه خم خروش آمد و ناله ٔ گاودم . فردوسی . خروش آمد از نای و از گاودم هم از کوهه ٔ پیل و رویینه خم . فردوسی . سرش چون سر شیر و بر پای سم چو مردم برو کفت چون گاودم . فردوسی . چو آن نامه نزدیک قیصر رسید نگه کرد و توقیع پرویز [ خسرو ] دید. بفرمود تا گاودم پرورش دمیدند و پر بانگ شد کشورش . فردوسی . ببستند بر پیل رویینه خم برآمد خروشیدن گاودم . فردوسی . برآمد دم مهره ٔ گاودم شد از گرد گردان خور و ماه گم . (گرشاسب نامه ). غو کوسشان زخم بربطسرای دم گاودم ناله و آوای نای . (گرشاسب نامه ). برآمد دَم مهره ٔ گاودم خروشان شد از خام روئینه خم . اسدی . همان شیپور با صد راه نالان بسان بلبل اندر آبسالان خروشان گاودم با وی به یک جا چنان چون دو سراینده بهم پا. (ویس و رامین ). خروش آمد زدِز روئینه خم را درای و نای و کوس و گاودم را. (ویس و رامین ). ز فریاد خرمهره و گاودم علی اﷲ برآمد ز رویینه خم . نظامی . دماغ از دم گاودم گشت سیر. نظامی . درآمد بشورش دم گاودم به خمبک زدن گاو روئینه خم . نظامی . ز نعره برآوردن گاودم شده ز آسمان زهره ٔ گاو گم . نظامی . ◄ پرچم است که دم گاو خطائی بر آن می آویخته اند : بمیدان ششم لباس بنفش بسی آلت از گاودم وز درفش . فردوسی .