چخماخ

چخماخ . [ چ َ ] (ترکی، اِ) آتش زنه را گویند. (برهان ) (جهانگیری ). آتشزنه و آنرا بترکی چقماق گویند. (انجمن آرا) (آنندراج ). آتشزنه و سوخته دان .(ناظم الاطباء). آلت فلزی که بسنگ خورده آتش میدهد که نام دیگرش آتشزنه است، و در این معنی مبدل از چقماق ترکی است . (فرهنگ نظام ). سنگ چخماق . چخماغ . آتش افروزنه . آتش پرک . فروزینه . آتشگیره . چقماق . چقمق . زَند؛بعربی . سنگ یا قطعه ٔ آهنی که بسنگ دیگر زنند و از آن آتش جهد. وسیله ای برای روشن کردن آتش : پذیره آمد آن دلربای بر در کاخ سیاه خفتان پوشیده و کلاه بشاخ بمن بشرم نگه کرد و راه برتافت غزال هرگز بر یوز کی بود گستاخ بگفتم او را ای بت متاب روی و مرو که من بروی تو بینم همی جهان فراخ وگر خوهی که بدانی مرابجه از جای برو بتازی، بگریخت گیر با چخماخ . امیرعلی پورتکین (در لغز فرزند) (از ترجمان البلاغه ). چکچک دندان من چوچکچک چخماخ برشد و بگذشت از آسمانه ٔ آتش . سوزنی . از آنکه تا بر همسایگان خجل نشود همی زند زن من سنگ پاره بر چخماخ . سوزنی . رجوع به چخماق و چقماق شود. ◄ کیسه ای گرد باشد که با خویشتن دارند از بهر درم و شانه . (فرهنگ اسدی ) (فرهنگ نظام ). کیسه ای دو طبقه را نیز گفته اند که از تیماج دوزند و سپاهیان شانه و سوزن و چیزهای دیگر در آن گذارند. (برهان ). در بعضی فرهنگها بمعنی کیسه که در آن شانه و سوزن و سنگ چخماخ و امثال آن گذارند آمده . (انجمن آرا) (آنندراج ). کیسه ای که در آن شانه و سوزن جز آن نهند. (جهانگیری ). خریطه ٔ دو طبقه ٔ تیماجی که سپاهیان شانه و سوزن و چیزهای دیگر در آن گذارند. (ناظم الاطباء). کیسه ای گرد باشداز ادیم یا از کیمخت که بر میان دارند و ترکان آنرا«قولق » خوانند. (از اوبهی ). کیسه ای از چرم یا از پارچه که اشخاص مسافر یا افراد مجرد و غیره با خود دارند و نخ و سوزن و شانه و جز اینها در آن گذارند : برد چخماخ من از جامه ٔ من جامه نبرد جامه از مشرعه بردند هم از اول تیر چهل وپنج درو سوزن و انگشتریی قلم و کارد ببرده است یکی شوم حقیر. بوشکور (از فرهنگ اسدی ). بجای شانه و آتشزنه سپاهی او کنند پر ز یواقیت کیسه و چخماخ . شمس فخری (از انجمن آرا). ◄ بمعنی تبرزین هم آمده است . (برهان ). تبرزین . (ناظم الاطباء).