هرودوت

هرودوت . [ هَِ رُ دُ ] (اِخ ) اگر چه او را پدر مورخین خوانده اند ولی در واقع نخستین مورخ نبوده زیرا قبل از او اشخاص دیگری از یونانیها مانند هکاته چیزهایی نوشته اند که به ما نرسیده و ظن قوی میرود که هرودوت و مورخین قرون بعد از این نوشته هااستفاده کرده اند، بی اینکه اسم مؤلف را برده باشند.هرودت از مردم هالی کارناس مستعمره ٔ یونانی آسیای صغیر بود و چون این شهر جزومستملکات ایران به شمار میرفت مورخ مذکور از تبعه ٔ ایران محسوب می شد. مدت زندگانی او را از ٤٨٤ تا ٤٢٥ ق . م . دانسته اند. وی سیاحت های متعدد در ممالک مشرق قدیم کرده و تحقیقات خود را راجع به احوال و تاریخ این ممالک نوشته است . نوشته های او شامل نه کتاب است و از این جهت آن را «تاریخ در نه کتاب » نامند و هر یک از کتابهای او به نام یکی از ارباب انواع یونان کهن است . بعضی از محققان تقسیم و نامگذاری آثار هرودوت رااز قرون بعد میدانند و معتقدند که تألیفات او در ابتدا تقسیماتی نداشته است زیرا وقتی که میخواهد خواننده را به مطلبی مذکور درگذشته ارجاع دهد بدون اشارت به کتاب با عبارت «حکایتی دیگر» یا «در حکایتهای دیگر» کار را به مسامحه میگذراند. ایران قدیم آبادان وپرنعمت بود و ملل دیگر و از جمله یونانیها برای سیاحت یا کار به این کشور می آمدند ولی اطلاعاتی که یک سیاح یونانی می توانست با کمک مترجم درباره ٔ تاریخ و اوضاع کشوری چون ایران به دست آورد چندان دقیق و قابل توجه نبود و این ناپختگی اطلاعات در آثار هرودوت که البته به ایران هم نیامده بود - هویداست . سنوات وقایعدرهم و ناهمآهنگ است، در موارد زیادی داستانگویی جای تاریخ را گرفته، داستانها هم مشوش است و علاوه بر اینها گویی روح افسانه دوستی یونانی هم آن را جلوه ٔ فوق العاده و دور از واقع داده است . نوشته های هرودوت درباره ٔ بابل و آسور هم آشفته و افسانه آمیز است . وی میگوید که مأخذ تحقیقات او کاهنان مصر و بابل بوده انداما محققان سفر او را به بابل قبول ندارند و نیز بعید میدانند که وی از کاهنان درجه ٔ اول استفاده کرده باشد. با وجود این کتابهایش از این نظر که منظره ٔ کلی مشرق قدیم را مینمایاند قابل توجه است . در ذکر ارقام نیز گاه اغراق می کند. مینویسند که هرودوت نوشته های خود را در آتن برای مردم میخوانده است و اوسیوس وقایعنگار ثقه ٔ قرن سوم میلادی ضمن گفتگو درباره ٔ سالهای ٤٤٥ و ٤٤٦ ق . م . میگوید: هرودوت کتاب خود را در ملأعام در آتن خواند و به افتخار بزرگی نائل شد. باتوجه به اشارات پلوتارک معلوم می شود که هرودوت مورد توجه مردم آتن بوده و آنها در برابر ستایش آتن صله هایی هم به او میداده اند. درباره ٔ این مورخ نظرات جور واجوری اظهار شده است . ارسطو او را افسانه گوی ولی خوش بیان و دارای قدرت نویسندگی دانسته است . توسیدید میگوید که او به نوشتن حقایق توجه و علاقه نداشته است . کتزیاس پزشک دربار داریوش دوم و اردشیر دوم مواردی از نوشته های او را درباره ٔ کورش بزرگ، کمبوجیه، داریوش وخشایارشا تکذیب کرده است . ژوزف فلاویوس مورخ یهودومان تُن مورخ مصری هم معتقد به اشتباه در روایات او هستند. سیسرون سخنور نامدار رومی او را پدر تاریخ نامیده ولی در عین حال به افسانه گویی او اشاره کرده است .اما تاریخ دانان متأخر معتقدند که او با وجود افسانه گویی از حقیقت زیاد دور و به آن بی توجه نبوده است . و بالاخره درباره ٔ هرودوت باید گفت که بیشتر کشفیات راجع به ایران قدیم مطالب نوشته های او را تأیید می کند. (از ایران باستان پیرنیا صص ٦٦ - ٧٣ به اختصار).