نظامیه

نظامیه . [ ن ِ می ی َ / ی ِ ] (اِخ ) نام مدارسی است که به امر خواجه نظام الملک وزیر دانشمند و مقتدر دولت سلجوقیان، در قرن پنجم هجری قمری، در ولایات مهم قلمرو سلجوقی تأسیس شد، و ظاهراً نظامیه ها نخستین مدارسی بوده است که برای طلاب و دانشجویان آنها راتبه و شهریه ٔ معین و مداومی مقرر شده است . این مدارس به صورت آموزشگاههای مرتب شبانه روزی مخصوص شافعی مذهبان اداره می شده و وسایل آسایش طلاب آنها از هر حیث فراهم بوده است . معروفترین نظامیه ها عبارت است از: ١ - نظامیه ٔ نیشابور، این مدرسه در اواخر نیمه ٔ اول قرن پنجم هجری قمری به امر خواجه نظام الملک برای امام الحرمین ابوالمعالی عبدالملک بن عبداﷲ جوینی متوفی به سال ٤٨٧ هَ . ق . بنا شد و ابوالمعالی سی سال در آنجا به تدریس و خطابه و ذکر می پرداخت و روزانه سیصد مرد در آنجا به دانش آموزی جمع می شدند، از طلاب و دانش آموزان نامدار این مدرسه اند: امام محمد غزالی و اوحدالدین انوری ابیوردی . ٢ - نظامیه ٔ بغداد، بنای این مدرسه در سال ٤٥٩ هَ . ق . پایان گرفت، نظام الملک برای ساختمان این مدرسه ٢٠٠٠٠٠ دینار از مال خود خرج کرد و موقوفات متعدد و پردرآمدی بدان تخصیص داد، در نظامیه ٔ بغداد حجره هائی به سکونت طلاب اختصاص داشت و کتابخانه ٔ معتبر آن از کتابهای ارجمند انباشته بود. در این دارالعلم بزرگ شش هزار تن دانشجو به تحصیل فقه و تفسیر و حدیث و نحو و لغت و ادبیات و فلسفه، اشتغال داشتند و به روایت ابن جبیر اندلسی که در سال ٥٨٠ هَ . ق . بغداد را سیاحت کرده است : «بغداد را نزدیک سی مدرسه است و بزرگترین و مشهورترین آنها نظامیه است » در آغاز تأسیس نظامیه ٔ بغداد از امام شیخ ابواسحاق شیرازی دعوت شد تادر آنجا به تدریس پردازد و تا فرارسیدن وی امام ابونصر بغدادی، معروف به ابن صباغ بیست روزی بدین مهم پرداخت، امام غزالی نیز از مدرسان این دارالعلم بود. تولیت نظامیه ٔ بغداد بعد از خواجه نظام الملک با فرزندان وی بود و این دانشگاه بزرگ مذهب شافعی تا قریب دوقرن بعد از ایجاد در اوج عظمت و اشتهار بود و از آن پس نیز با اینکه مدرسه ٔ مستنصریه از شهرت و اعتبار آن کاسته بود، مدتها دایر بود. ٣ - نظامیه ٔ بلخ، از اساتید معروف آن آدم بن اسدالهروی است و از شاگردان بنام آنجا رشید وطواط است . ٤ - نظامیه ٔ بصره، به روایت مؤلف تجارب السلف این مدرسه که از نظامیه ٔ بغداد نیکوتر و بزرگتر بوده است، در اواخر ایام المعتصم باﷲ خراب شد و از مصالح ساختمانی آن در شهر بصره مدرسه ٔ دیگری به همین نام ساختند. ٥ - نظامیه ٔ اصفهان، که خواجه ده هزار دینار از ضیاع و مستغلات خویش بر آن وقف کرده بود و آن را به نام صدرالدین خجندی مدرسه ٔ صدریه هم نامیده اند. گذشته از اینها نظامیه هائی در مرو و موصل و هرات نیز به همت و امر خواجه تأسیس شده بوده است . (از تاریخ ادبیات در ایران دکتر صفا ج ٢ صص ٢٣٤ - ٢٤١). برای تحقیق بیشتر رجوع به مجله ٔ مهر سال ٢ شماره ٔ ٢ ص ١١٧ مقاله ٔ مرحوم سعید نفیسی زیر عنوان نظامیه و مقدمه ٔ جلال همائی بر غزالی نامه و وفیات الاعیان ج ١ ص ٢٢٢ و ٤٠٧ و طبقات الشافعیه ج ٣ ص ١٣٧ و ٢٥٢ به بعد و تجارب السلف ص ٢٦٩ و تاریخ تمدن اسلامی ج ٣ ص ٩٧ و دایرة المعارف اسلامی ج ٣ ص ٤٠٤ و رحله ٔ ابن جبیر چ مصر ص ١٩٧ و حوادث الجامعه ص ١٢٤ شود.

نظامیه . [ ن ِ می ی ِ ] (اِخ ) نام یکی از ایستگاههای راه آهن تهران - اهواز ضمیمه ٔ بخش مرکزی شهرستان اهواز است، این ایستگاه در ٢٠هزارگزی شمال اهواز واقع است و ساکنین آن کارمندان راه آهن هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ٦ ص ٣٥٥).

نظامیه . [ ن ِ می ی ِ ] (اِخ ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه . در ٣هزارگزی مشرق کدکن، در دامنه ٔ معتدل هوائی واقع است و ١٥٥نفر سکنه دارد. آبش از قنات تأمین می شود. محصولش غلات و بنشن و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ٩ ص ٤٢٠).