نصیرالدین طوسی

نصیرالدین طوسی . [ ن َ رُدْ دی ن ِ ] (اِخ ) (خواجه ...) محمدبن فخرالدین محمدبن حسن، مکنی به ابوجعفر و ملقب به استادالبشر و عقل حادی عشر و خواجه، مشهور ومعروف به خواجه نصیرالدین طوسی و خواجه نصیر طوسی ؛ از اعاظم رجال قرن هفتم و از اجله ٔ علمای جامع ایران است . وی به سال ٥٩٧ هَ . ق . در جهرود قم، یا در طوس ولادت یافت و علوم نقلی را از پدرش و معقول را از دائی خویش و سپس از فریدالدین داماد نیشابوری و علوم ریاضی را از کمال الدین محمد حاسب فرا گرفت و مدتی هم در محضر دانشمندانی چون قطب الدین مصری و کمال الدین یونس موصلی و ابوالسعادات اصفهانی تلمذ کرد و در معارف زمان خویش بویژه حکمت و ریاضی استاد مسلم شد و به لقب استادالبشر ملقب گشت ؛ و به دربار ناصرالدین عبدالرحیم مکنی به ابوالفتح حکمران قهستان که از سران اسماعیلیه و محتشمی دانش پرور بود راه یافت و کتاب معروف اخلاق ناصری را به نام او پرداخت . چندی بعد ناصرالدین او را به قلعه ٔ الموت نزد علاءالدین محمد هفتمین خلیفه ٔ حسن صباح برد، و سپس ملازم رکن الدین خورشاه آخرین فرمانروای اسماعیلی شد و چون هلاکو عزم تسخیر قلاع اسماعیلیه کرد رکن الدین خورشاه به صوابدید خواجه تسلیم شد و خواجه نصیر از آن پس به دربار هلاکو راه یافت و از مقربان و معتمدان وی گشت و تا روزی که هلاکو وفات یافت خواجه به عزت واحترام و قدرت از ملازمان و به تعبیری وزیر او بود، و هم در عهد و به اشارت هلاکو در سال ٦٥٧ به بنای رصدخانه ٔ مراغه مشغول شد و به فرمان هلاکو «جمیع اوقاف ممالک ایلخانی تحت اختیار او قرار داده شد و خواجه دوبار، یکی در سال ٦٦٢، دیگری اندکی قبل از فوت خود به بغداد رفت تا امور اوقاف را تحت نظر بگیرد و پس ازوضع مخارج و مستمریات مازاد آن را برای انجام عمل رصد ضبط کند. در ضمن این سفرها آنچه کتاب و آلات رصدی برای کار خود لازم می دانست از اطراف جمع نمود و... خواجه خلاصه ٔ اعمال و رصدهای خود و یاران خویش را در کتاب زیج ایلخانی مدون نمود». پس از هلاکو، اباقاخان نیز خواجه را گرامی داشت . خواجه نصیرالدین گذشته از مقامات علمی که داشته و تصانیف گرانبهائی که در علوم مختلف پرداخته است، وجودش منشاء خدمت بسیار مهمی به معارف بشری بوده است بدین شرح که : به مناسبت نفوذش در دربار هلاکوخان مقدار معتنابهی از کتب نفیس عهد خویش را که در معرض دستبرد تاتار ودر شرف تلف شدن بود فراهم آورد و در کتابخانه ای نگهداری کرد. تعداد کتبی را که در این کتابخانه به سعی و همت خواجه فراهم آمده بود تا چهارصد هزار مجلد نوشته اند. همچنین نفوذ و منزلت وی باعث نجات جان بسیاری از فضلا و علمای عهد، از تیغ خونریز تاتار شد. وفات خواجه به سال ٦٧٢ هَ . ق . در بغداد اتفاق افتاد. وی گدشته از تدریس و تصنیف و تحقیق، گاهی نیز تفنن را به شاعری می پرداخت، ابیاتی به نام او درتذکره ها ثبت است . از آن جمله است این رباعی : آن قوم که راه بین فتادند و شدند کس را به یقین خبر ندادند و شدند آن عقده که هیچ کس ندانست گشاد هر یک بندی بر آن نهادند و شدند. از تألیفات اوست : ١- تحریر اقلیدس . ٢- الرسالةالشافیة عن الشک فی الخطوط المتوازیة. ٣- تحریر مجسطی . ٤- کشف القناع عن اسرار شکل القطاع . ٥- تحریر کتاب مانالاوس فی الاشکال الکرویه . ٦- تحریر اکثر ثاوذوسیوس . ٧- تحریرکتاب مأخوذات ارشمیدس . ٨- تحریر کتاب المناظر اقلیدس . ٩- تحریر کتاب المساکن ثاوذوسیوس . ١٠- تحریر کتاب الکرة المترکة اطولوقس . ١١- تحریر کتاب فی الایام و اللیالی ثاوذوسیوس . ١٢- تحریر کتاب ظاهرات الفلک اقلیدس . ١٣ - تحریر کتاب فی الطلوع و الغروب اطولوقس . ١٤- تحریر کتاب ابسقلاوس فی المطالع. ١٥- تحریر کتاب المفروضات ارشمیدس . ١٦- کتاب ارسطرخس فی جرمی النیرین و بعدیهما. ١٧ - تحریر کتاب معرفة مساحةالاشکال البسیطة و الکرویه . ١٨- تحریر کره و اسطوانه ٔ ارشمیدس . ١٩- تحریر کتاب المعطیات . ٢٠- ترجمه ٔ ثمرةالفلک . ٢١- کتاب انعکاسات الشعاعات . ٢٢- تذکره ٔ نصیریه در هیئت . ٢٣-ترجمه ٔ صور الکواکب . ٢٤- رساله در شعاع . ٢٥ - رساله ٔ معینیه در هیئت و ذیل آن . ٢٦- زیج ایلخانی . ٢٧- بیست باب در معرفت اسطرلاب . ٢٨- زبدةالهیئة در هیئت و استکشاف احوال افلاک و اجرام . ٢٩- سی فصل در هیئت و معرفت تقویم . ٣٠- رساله در حساب و جبر و مقابله . ٣١- زبدةالادراک فی هیئت الافلاک . ٣٢- مدخل فی علم النجوم . ٣٣- کتاب صد باب در معرفت اسطرلاب . ٣٤- استخراج قبلة تبریز. ٣٥- اخلاق ناصری . ٣٦- اوصاف الاشراف . ٣٧- تنسوق نامه ٔ ایلخانی در معدن شناسی . ٣٨- جواهرالفرائض در فقه . ٣٩- آداب المتعلمین در تربیت . ٤٠- معیارالاشعار در عروض . ٤١- اساس الاقتباس . ٤٢- تجریدالمنطق . ٤٣- تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار. ٤٤- رساله ٔ معقولات یا قاطیغوریاس . ٤٥- حل مشکلات اشارات، در فلسفه . ٤٦- رساله ٔاثبات جوهر مفارق یا رساله ٔ نفس الامر یا اثبات العقل .٤٧- رسالة فی العلم و والعالم و المعلوم . ٤٨- رساله ٔبقاءالنفس بعد فناء الجسد. ٤٩- رساله در کیفیت صدورموجودات . ٥٠- رساله در نفی و اثبات . ٥١- رسالةالعلل و المعلولات . ٥٢- تجریدالعقاید در کلام . ٥٣- فصول نصیریه . ٥٤ - تلخیص المحصل . ٥٥- مصارع المصارع . ٥٦- رساله در جبر و اختیار. ٥٧- رساله ٔ اثبات واجب . ٥٨- رساله در امامت، و چندین تحریر و رساله و کتاب دیگر. (ازسرگذشت و عقاید فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی، محمد مدرس چ دانشگاه تهران ). و منتخب اخلاق ناصری چ وزارت فرهنگ، مقدمه ٔ جلال همائی و تاریخ مغول عباس اقبال ص ٥٠١ به بعد و تاریخ ادبیات در ایران، دکتر صفا ج ٣ و نیز رجوع به مجالس العشاق ص ٣٢٣ و هفت اقلیم، اقلیم چهارم و طرایق الحقایق ج ٢ ص ٢٩١ و حبیب السیر ج ٣ ص ١٠٥ و نگارستان سخن ص ١٢٣ و مجمعالفصحا ج ١ ص ٦٣٣ و ریاض العارفین ص ٢٣٤ و مجله ٔ یادگار. سال سیم شماره ٔ ٦ و ٨ و مجله ٔ ارمغان سال ١٩ و تحریرات خواجه نصیرالدین طوسی، دکترصفا، مجله ٔ دانشکده ٔ ادبیات تهران سال سوم شماره ٔ ٤و خواجه نصیرالدین طوسی و رصدخانه ٔ مراغه و آثارالشیعة الامامیه ج ٤ ص ٥٥ و احوال و آثار استاد بشر و عقل حادی عشر محمدبن محمدبن الحسن الطوسی تألیف مدرس رضوی و دیباچه ٔ اخلاق محتشمی از دانش پژوه و از سعدی تا جامی ترجمه ٔ علی اصغر حکمت و اساس الاقتباس، مقدمه بقلم مدرس رضوی و سرگذشت و عقاید فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی، به قلم محمد مدرس زنجانی و نیز رجوع شود به مآخذی که دکتر سادات ناصری در حاشیه ٔ ص ١٣١٩ تا ١٣٢٦ (آتشکده ٔ آذر) معرفی کرده است . و نیز رجوع شود به فهرست کتابهائی که انجمن آثار ملی به مناسبت هفتصدمین سال ولادت خواجه نشر داده است .