ناصرخسرو | دیوان اشعار | قصاید | قصیده شماره ۲۲۳

گر نخواهی‌ای پسر تا خویشتن مجنون کنی پشت پیش این و آن پس چون همی چون نون کنی؟ دلت خانه آرزو گشتست و زهر است آرزو زهر قاتل را چرا با دل همی معجون کنی؟ خم ز نون پشت تو هم در زمان بیرون شود گر تو خم آرزو را از شکم بیرون کنی ز آرزوی آنکه روزی زنت کدبانو شود چون تن آزاد خود را بنده خاتون کنی؟ ده تن از تو زرد روی و بی‌نوا خسپد همی تا به گلگون می‌همی تو روی خود گلگون کنی گر تو مجنونی از این بی‌دانشی پس خویشتن چون به می‌خوردن دگرباره همی مجنون کنی؟ زر همی خواهی که پاشی می‌خوری با حوریان سر ز رعنائی گهی ایدون و گاه ایدون کنی گر نه دیوانه شده‌ستی چون سر هشیار خویش از بخار گند می‌طبلی پر از هپیون کنی؟ خوش بخندی بر سرود مطرب و آواز رود ور توانی دامنش پر لؤلؤ مکنون کنی ور به درویشی زکاتت داد باید یک درم طبع را از ناخوشی چون مار و مازریون کنی گاه بی‌شادی بخندی خیره چون دیوانگان گاه بی‌انده به خیره خویشتن محزون کنی آن کنی از بی‌هشی کز شرم آن گر بررسی وقت هشیاری از انده روی چون طاعون کنی درد نادانی برنجاند تو را ترسم همی درد نادانیت را چون نه به علم افسون کنی؟ خانه‌ای کرده‌ستی اندر دل ز جهل و هر زمان آن همی خواهی که در وی نقش گوناگون کنی خانه هوش تو سر بر گنبد گردون کشد گر تو خانه بی‌هشی را بر زمین هامون کنی دل خزینه توست شاید کاندرو از بهر دین بام و بوم از علم سازی وز خرد پرهون کنی موش و مار اندر خزینه خویش مفگن خیر خیر گر نداری در و گوهر کاندرو مخزون کنی دست بر پرهیزدار و خوب گوی و علم جوی تا به اندک روزگاری خویشتن قارون کنی گرد دانا گرد و گردن قول او را نرم‌دار گر همی خواهی که جای خویش بر گردون کنی گر شرف یابد ز دانش جانت بر گردون شود لیکن اندر چاه ماند دون، گر او را دون کنی خویشتن را چون به راه داد و عدل و دین روی گرچه افریدون نه‌ای برگاه افریدون کنی گر همی دانی که خانه است این گل مسنون تو را چون همه کوشش ز بهر این گل مسنون کنی؟ جان به صابون خرد بایدت شستن، کین جسد تیره ماند گر مرو را جمله در صابون کنی آرزو داری که در باغ پدر نو خانه‌ای برفرازی وانگهی آن را به زر مدهون کنی از گلاب و مشک سازی خشت او را آب و خاک در ز عود و، فرش او رومی و بوقلمون کنی من گرفتم کین مراد آید به حاصل مر تو را ور بخواهی صد چنین و نیز ازین افزون کنی گر بماند با تو این خانه من آن خواهم که تو تا به فردا نفگنی این کار بل اکنون کنی ور نخواهد ماند با تو باغ و خانه، خیر خیر خویشتن را رنجه چون داری و چون شمعون کنی؟ گر کسی گویدت «بس نیکو جوانی، شادباش!» شادمان گردی و رخ همرنگ آذریون کنی چونت گوید «دیر زی!» پس دیر باید زیستن گر همی کارای هنر پیشه بر این قانون کنی زندگی و شادی اندر علم دین است، ای پسر خویشتن را، گر نه مستی، مست و مجنون چون کنی؟ گر به شارستان علم اندر بگیری خانه‌ای روز خویش امروز و فردا فرخ و میمون کنی روز تو هرگز به ایمان سعد و میمون کی شود چون تو بر ابلیس ملعون خویشتن مفتون کنی؟ دست هامان ستمگار از تو کوته کی شود چون تو اندر شهر ایمان خطبه بر هارون کنی؟ بید بی‌باری ز نادانی، ولیکن زین سپس گر به دانش رنج بینی بید را زیتون کنی بخت تو گر چه ز نادانی قرین ماهی است چون بیاموزیش با ماه سما مقرون کنی شعر حجت را بخوان و سوی دانش راه جوی گر همی خواهی که جان و دل به دین مرهون کنی چون گشایش‌های دینی تو ز لفظش بشنوی سخره زان پس بر گشایش‌های افلاطون کنی ور ز نور آفتابش بهر گیرد خاطرت پیش روشن خاطرت مر ماه را عرجون کنی از تو خواهند آب ازان پس کاروان تشنگان خوار و تشنه گر ازینان روی زی جیحون کنی فخر جوید بر حکیمان جان سقراط بزرگ گر توای حجت مرو را پیش خود ماذون کنی