قاضی نهروانی

قاضی نهروانی . [ ی ِ ن َ رَ ] (اِخ ) معافی بن زکریابن یحیی بن حمیدبن رجایا حمادبن داود حریری قاضی نهروانی، معروف به ابن طرار یا ابن طراره یا ابن طراز و مکنی به ابوالفتح یا ابوالفرج . از فحول و اساتید علمای شافعی است که فقیه ادیب فاضل شاعر بوده و بخصوص در فقه و ادبیات و حدیث و نحو و لغت تبحر داشته و به نوشته ٔ خطیب بغدادی در فقه و لغت و ادب داناترین مردم زمان خود بشمار میرفته است . از ابومحمد باجی نقل است که قاضی نهروانی در هر مجلسی حاضر باشد همه ٔ علوم در آنجا حاضر است و اگر کسی وصیت کند که ثلث مال او را به داناترین مردم بدهندباید آن ثلث به قاضی نهروانی تسلیم شود. باری وی ادبیات را از نفطویه و فقه را از ابن الثلج و دیگر تلامذه ٔ محمدبن جریر فراگرفته و به مسلک محمدبن جریر میرفته و به همین جهت او را جریری نیز میگفتند. او مدتی در باب الطاق بغداد متصدی مقام قضاء بود و با آن همه دانش و اطلاعات وسیع و عمیقی که داشت فقیر و پریشان حال بود بحدی که در فصل زمستان در جامع رصافه پشت به آفتاب میخوابید و جامه ٔ ژنده ٔ او هر بیننده را به شگفت می آورد. تألیفاتی بدو منسوب است . از جمله : ١- تاویل القرآن . ٢- التفسیر الکبیر. ٣- الجلیس الصالح الکافی و الانیس الناصح الشافی که به الجلیس و الانیس معروف است . ٤- الشافی فی مسح الرجلین . از اشعار اوست : الاقل لمن کان لی حاسداً اتدری علی من اسأت الادب اسأت علی اﷲ فی فعله لانک لم ترض لی ماوهب فجازاک عنه بان زادنی وسد علیک وجوه الطلب . وی در روز دوشنبه ١٤ یا ١٨ ذی حجة سال ٣٩٠ هَ . ق . در ٨٥ یا ٨٧سالگی در نهران بغداد وفات یافت ظاهر کلام مؤلف الذریعه تشیع معافی است . (کشف الظنون ) (نامه ٔ دانشوران ج ١ ص ٣٤٩) (ابن خلکان ج ٢ ص ٢١٩) (الذریعه ) (ریحانة الادب ج ٤ ص ٢٥٧).