قاضی عینی
/vâže/
لغتنامه دهخدا ـ ویرایش دوم
قاضی عینی . [ ع َ ] (اِخ ) محمودبن احمدبن موسی حنفی عینی، مکنی به ابومحمد و ملقب به بدرالدین و فاضل عینی . از متبحرین فقهای حنفی است . وی فقیهی است لغوی نحوی وواقف بر دقائق امور و عارف بحقائق علوم که قاضی القضاة دیار مصر بود و نزدیک جامع ازهر یک مدرسه و یک کتابخانه تأسیس نمود و کتابهای خود را وقف آن مدرسه کرد. تألیفاتی دارد. او راست : ١- تاریخ البدر فی اوصاف اهل العصر که در حدود ده مجلد بوده و از اول خلقت شروع کرد و حوادث و وفیات هر سال را به ترتیب سال مینگارد. مخفی نماند که عینی سه فقره کتاب در تاریخ تألیف کرده که هر سه بتاریخ عینی معروف هستند یکی مختصر و آن سه جلد است و دیگر تاریخ عینی صغیر که همین تاریخ البدر است . سیمی یکی تاریخ عینی کبیر موسوم به عقد الجمان فی تاریخ اهل الزمان و این در نوزده مجلد است و نسخه ٔ خطی آن در ٢٤ جزء در کتابخانه ٔ بایزید در استانبول و بعضی از اجزاء آن نیز در دارالکتب المصریة موجود است، و مؤلف ریحانة الادب آرد: در دو جائی دیدم که تاریخ مُکمل شصت جلدی را نیز بدو نسبت داده اند و آن ظاهراً همین عقد الجمان است و شماره ٔ مجلد هم البته به اختلاف کتابت نسخه های کتب مختلف میشود. ٢ و ٣- تاریخ مختصر و تاریخ مکمّل که بدانها اشاره شد. ٤- رمز الحقایق فی شرح کنزالدقائق که کتاب کنزالدقائق ابوالبرکات عبداﷲبن احمد نسفی را که در فقه حنفی است شرح کرده . ٥- شرح درر البحار فی الفروع در فقه حنفی . ٦ و ٧- شرح شواهد صغیر و شرح شواهد کبیر، و اینها دو فقره شرح است بر شواهد شروح الفیه ٔ ابن مالک و در کشف الظنون آمده است : الشواهد الصغری والکبری تألیف محمودبن احمد عینی و نام اصلی شواهد کبری، المقاصد النحویة فی شرح شواهد شروح الالفیة و نام اصلی شواهد صغری فرائد القلائد است و در مصر چاپ شده است . ٨- عمدة القاری در شرح صحیح بخاری . ٩- شرح معانی الاَّثار. ١٠- طبقات الحنفیة. ١١- طبقات الشعرا. ١٢- عمدة القاری فی شرح صحیح البخاری . وی به سال ٨٥٥ در ٩٤سالگی در مصر وفات یافت و در مدرسه ای که خود بنا کرده بود مدفون گردید و اینکه تاریخ وفات او در قاموس الاعلام ٧٦٢ هَ . ق . ضبط شده اشتباه ولادت به وفات است، زیرا موافق آنچه در روضات و غیره تصریح کرده اند ولادت او به سال ٧٦٢ هَ . ق . بوده است . (روضات ص ٧٥٤) (هدیة الاحباب ص ٢٠٥) (لغات تاریخیة و جغرافیة ج ٥ ص ٩٨) (قاموس الاعلام ترکی ج ٥ ص ٣٢٣٣) (ریحانة الادب ج ٣ ص ١٤٦).