قاضی عیاض

قاضی عیاض . [ ] (اِخ ) ابن موسی بن عیاض اندلسی مغربی مالکی از قبیله ٔ یحصب، مکنی به ابوالفضل . از مشاهیر ادباء و محدثین عامه است که در نحو و لغت و انساب و وقائع عرب و علوم حدیث امام وقت خود بوده، نیز او شعر خوب گفته و از زادگاه خود، قصبه ٔ سبته به قرطبه و دیگر مراکز علمی مسافرتها کرد. و از اکابر هر دیاری اخذ مراتب علمی نموده و احادیث بسیاری از کبار مشایخ که در حدود صد تن میباشند استماع نموده و مدتی در مولد خود سبته و اندکی نیز در غرناطه که هردو ازبلاد اندلس میباشند قضاوت نموده و عاقبت در مراکش اقامت کرده تا در روز جمعه ٔ ١٧ جمادی الاخره یا رمضان سال ٥٤٤ هَ . ق . در آنجا وفایت یافته است . تألیفاتی دارد. او راست : ١- الاکمال فی شرح صحیح مسلم . ٢- الالماع فی ضبط الروایة و تقیید السماع . یک نسخه از این کتاب به شماره ٔ ٤٣٣ در کتابخانه ٔ ایاصوفیه موجود است .٣- انوار المشارق . ٤- ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک . یک نسخه از این کتاب در کتابخانه ٔ مصریه موجود است و به تصدیق کشف الظنون تألیفی است غریب و بی سابقه . ٥- التنبیهات . ٦- الشفا به تعریف (فی تعریف ) حقوق المصطفی . این کتاب دارای طرزی عجیب است و در فارس و استانبول و مصر چاپ شده است . ٧ - مشارق الانوار علی صحاح الاَّثار در شرح و تفسیر غرائب احادیث موطاء احمد و صحیح مسلم و صحیح بخاری و کتابی است نافع. این کتاب پس از آنکه در دمشق به نظر ابن الصلاح رسید بسیار جلیلش شمرد و در وصف آن گفت : مشارق انوار تشب بسبتة و ذا عجب کون المشارق بالغرب . این کتاب در فاس و قاهره چاپ شده است . از اشعار قاضی عیاض است : اذا مانثرت بساط انبساط فعنه فدیتک فاطو المزاحا فان المزاح علی ماحکاه اولوالعلم قبلی عن العلم زاحا. (هدیة الاحباب ص ٢١٦) (روضات ص ٥٠٦) (ابن خلکان ج ١ ص ٤٢٨) (ریحانة الادب ج ٣ ص ٢٧٢).