علی بیهقی

علی بیهقی . [ ع َ ی ِ ب َ هََ ] (اِخ ) ابن شاهک عصار ضریر بیهقی . وی هنوز به سن نه سالگی نرسیده بود که بینائیش را بر اثر مرض آبله از دست داد. با این حال از خود مایوس نگشت و به تحصیل علوم پرداخت . و از عجایب اینکه او بدون استاد و معلم پی به حقایق برد و مسائل مشکل و مفصل را حل می کرد. پس از حکمت طبیعی و الهی طبعش به ریاضی متمایل گشت و بر اثر کوشش بسیار در این راه، مهندس و منجم قابلی شد بطوری که استخراج طوابع و تقاویم کواکب می کرد. (از ترجمه ٔ نزهةالارواح و روضةالافراح شهرزوری چ تهران ج ٢ ص ١٠٩).

علی بیهقی . [ ع َ ی ِ ب َ هََ ] (اِخ ) ابن سختویه بیهقی خسروجردی . شاعر قرن ششم هجری . او را دیوان شعری است که بیش از ده هزار بیت است . (از معجم المؤلفین ).

علی بیهقی . [ ع َ ی ِ ب َ هََ ] (اِخ ) ابن زیدبن محمدبن حسین بن سلیمان بن ایوب انصاری اوسی خزیمی بیهقی شافعی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن فندق و فرید خراسان . حکیم و ادیب مشهور ایران و از ریاضی دانان بزرگ قرن ششم هجری بود. وی در فقه و اصول و طب و لغت و عروض و حکمت و کلام و تاریخ و سایر علوم نیز متبحر بود. یاقوت حموی در معجم الادباء نسب نامه ٔ کامل او را آورده و ولادتش را٢٧ شعبان سال ٤٩٩ هَ . ق . در قصبه ٔ سبزوار از ناحیه ٔ بیهق یاد کرده است . اما بیهقی خود در تاریخ بیهق گوید که در سال ٥٠٠ هَ . ق . که سال قتل فخرالملک وزیربود در دبیرستان (یعنی مکتب ) بود. بنابراین ولادت اوباید چند سالی پیش از ٤٩٩ هَ . ق . باشد. وی در سال ٥٦٥ هَ . ق . در بیهق درگذشت . او در جوانی به کسب علوم مختلف اشتغال جست . و بسیاری از استادان بزرگ عهد خود را در بیهق و نیشابور و مرو و سرخس و دیگر بلاد خراسان دید و از محضر آنان استفاده کرد از آن جمله با حکیم عمرخیام دیدار کرد و شرحی در این باره که به سال ٥٠٧ هَ . ق . روی داده در کتاب تتمه ٔ صوان الحکمة آورده است . علی بیهقی از سبزوار به ناحیه ٔ ششتمذ رفت وسپس به مرو سفر کرد و عهده دار امر قضاء در بیهق شد.یاقوت حموی بسیار از تصانیف او را بنقل از قول مؤلف ذکر کرده است که به ترتیب حروف تهجی عبارتند از: ١- آداب السفر. ٢ - احکام القرانات . ٣ - الاراحة عن شدائد المساحة. ٤ - ازاهیرالریاض المریعة و تفسیر الفاظالمحاورة و الشریعة. ٥ - أزهار اشجار الاشعار. ٦ - اسامی الادویة و خواصها و منافعها. ٧ - اسرارالاعتذار.٨ - اسرارالحکم . ٩ - أسئلة القرآن مع الاجوبة. ١٠ -اصول الفقه . ١١ - أطعمة المرضی . ١٢ - الاعتبار بالاقبال و الادبار. ١٣ - اعجازالقرآن . ١٤ - الافادة فی اثبات الحشر و الاعادة. ١٥ - الافادة فی کلمة الشهادة. ١٦ - الامانات فی شرح الاشارات . ١٧ - امثلة الاعمال النجومیة. ١٨ - الانتصار من الاشرار. ١٩ - ایضاح البراهین، دراصول . ٢٠ - بساتین الانس و دساتین الحدس فی براهین النفس . ٢١ - البلاغةالخفیة. ٢٢ - تاریخ بیهق، که مهمترین کتاب اوست به زبان پارسی . و آن در تاریخ و جغرافیای ناحیه ٔ بیهق (ناحیه ای از خراسان که سبزوار قصبه ٔ آن بود) و ذکر رجال علم و ادب و کتّاب و سادات و خاندانهای مشهور آن ولایت است . ٢٣ - تتمه ٔ صوان الحکمة، که به عربی است و آن ذیلی است برصوان الحکمه ٔ ابوسلیمان محمدبن طاهربن بهرام سجستانی منطقی (متوفی بعد از سال ٣٩١ هَ . ق .)، و ذکر بسیاری از حکما و اطبا و علمای علوم اوایل که در صوان الحکمة نیامده بود و یا احتیاج به تکمیل داشت در آن آمده است و اطلاعاتی که مؤلف بخصوص درباره ٔ حکمای ایران از عهد بوعلی به بعد آورده بسیار مهم و گرانبها است . ترجمه ای از این کتاب درقرن هفتم به نام «درةالاخبار» صورت گرفت که دو بار در لاهور و تهران به طبع رسیده است . ٢٤ - التحریر فی التذکیر، در دو مجلد. ٢٥ - تحفةالسادة. ٢٦ - تعلیقات فصول بقراط. ٢٧ - تنبیه العلماء علی تمویه المتشبهین بالعلماء. ٢٨ - جلاء صداء الشک، در اصول . ٢٩ - جوامع احکام النجوم، در سه مجلد. این کتاب از آثار معتبر او در ریاضی است، و در عین انکار علم احکام نجوم، آن را به خواهش دوستان خود نوشت . و از آن نسخی در کتابخانه های دانشگاه تهران و مدرسه ٔ عالی سپهسالار موجود است . ٣٠ - حصص الاصفیاء فی قصص الانبیاء علی طریق البلغاء، در دو مجلد و به فارسی است . ٣١ - خلاصةالزیجة. ٣٢ -دُررالسخاب و دِررالسحاب فی الرسائل . ٣٣ - درةالوشاح، که تتمه ٔ کتاب وشاح است . ٣٤ - ذخائر الحکم . ٣٥ - ربیعالعارفین . ٣٦ - الرسائل، به فارسی . ٣٧ - رسالةالعطارة فی مدح بنی الزنارة. ٣٨ - رقیات التشبیهات علی خفایا المختلطات بالجداول . ٣٩ - ریاحین العقول . ٤٠ - السموم . ٤١- شرح الحماسة. ٤٢ - شرح رسالة الطیر. ٤٣ -شرح شعر البحتری و أبی تمام . ٤٤ - شرح شهاب الاخبار. ٤٥ - شرح مشکلات المقامات الحریریة. ٤٦ - شرح الموجز المعجز. ٤٧ - طرائق الوسائل الی حدائق الرسائل . ٤٨ - عرائس النفائس . ٤٩ - العروض . ٥٠ - عقوداللاَّلی . ٥١ - عقودالمضاحک، به فارسی . ٥٢ - غررالاقیسة. ٥٣ - غررالامثال، در دو مجلد. ٥٤ - الفرائض بالجدول . ٥٥ - قرائن آیات القرآن . ٥٦- کتاب فی الحساب . ٥٧ - کنزالحج، در اصول . ٥٨- لباب الانساب . ٥٩ - مجامعالامثال و بدائعالاقوال، در چهار مجلد. ٦٠ - المختصر من الفرائض . ٦١ - مشارب التجارب، در چهار مجلد و آن ذیلی بود بر تاریخ یمینی .٦٢ - المشتهر فی نقض المعتبر الذی صنفه الحکیم ابوالبرکات . ٦٣ - معارج نهج البلاغة، که شرح و تفسیر نهج البلاغه است . ٦٤ - المعالجات الاعتباریة. ٦٥ - معرفة ذات الحلق و الکرة و الاصطرلاب . ٦٦ - ملح البلاغة. ٦٧ - مناهج الدرجات فی شرح کتاب النجاة، در سه مجلد. ٦٨ - مؤامرات الاعمال النجومیة. ٦٩ - نصائح الکبراء، به فارسی . ٧٠ - نهج الرشاد، در اصول . ٧١ - وشاح دمیةالقصر، در یک مجلد بزرگ و آن ذیلی بود بر دمیةالقصر باخرزی . ٧٢ - الوقیعة فی منکر الشریعة. و نیز او را مجموعه ای ازنامه های متفرقه و مجموعه ٔ دیگری از اشعار خود بود. از میان این آثار اکنون کتابهای تاریخ بیهق و تتمه ٔ صوان الحکمة و جوامعالاحکام النجوم و لباب الانساب و معارج نهج البلاغة موجود است . و نیز رجوع به ظهیرالدین (ابوالحسن علی بن ...) شود. (از تاریخ ادبیات در ایران چ صفا ج ٢، چ ١ ص ٣١١ و ص ٩٩٣) (معجم الادباء چ مصر ج ١٣ ص ٢١٩) (معجم المؤلفین ج ٧ ص ٩٦). صاحب معجم المؤلفین مآخذ ذیل را نیز یاد کرده است : سیرالنبلاء ذهبی ج ١٢ ص ٢٨٤. الوافی صفدی ج ١٢ ص ٦٨. کشف الظنون ص ٢٨٩ و ٦٠٩ و سایر صفحات، اعیان الشیعه ج ٤١ ص ٢٧. ایضاح المکنون ج ١ ص ٣ و٣٦ و سایر صفحات، و ج ٢ ص ٦٠ و ٨٣ و سایر صفحات . هدیةالعارفین ج ١ ص ٢٩٩. کنوزالاجداد محمد کردعلی ص ٢٩٩. فهرست کتابخانه ٔ رضوی ص ٨٠. مقدمة تاریخ حکماءالاسلام محمدکردعلی ص ٩. فهرس المخطوطات المصوره ٔ سید ج ٢ ص ١٧٥. و رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص ٢٨١ شود.