خلیج فارس

خلیج فارس . [ خ َ ج ِ ] (اِخ ) نام پیشرفتگی دریایی است در خشکی که بین ایران و شبه جزیره ٔ عربستان واقع است . طول آن ٨٠٠هزار گز و از شطالعرب بسوی جنوب شرقی تا شبه جزیره ٔ مسندم در عمان ممتد است و از طریق دریای عمان با اقیانوس هند ارتباط دارد و تنگه ٔ هرمز آن تا دریای عمان می باشد. ولی اغلب تنگه ٔ هرمز را جزء آن می آورند. این دریا از قدیم بین اعراب بحرالفارس نام داشته و در مآخذ اسلامی نیز بدین نام آمده است و در نوشته های غربی آن پرسیکوس سینوس . یا پرسیکوم ماره آمده . مساحت خلیج فارس متجاوز از ٢٥١٢٢٦ کیلومتر مربع است و عرض آن در مدخل آن یعنی تنگه ٔ هرمز ٨٠ هزارگزی و در رأس خلیج متجاوز از ٢٢٠ هزار گز و منتهای عرض آن ٣٢٠هزار گز می باشد. عرض آبهای ساحلی ایران طبق قانون مصوب تیر ١٣١٣ هَ . ش . و لایحه ٔ اصلاحی فروردین ١٣٣٨ از خط مبدء آبهای بحر عمان ١٣ میل دریائی است . عمق آب آن بندرت از ٩٠ متر تجاوز میکند برخلاف بحر احمر که عمق آن تا بیش از دوهزار متر میرسد. منابع ثروت : سواحل خلیج فارس حاوی معادن سرشار نفت است . بعضی از جزایر آن خاصه هرمز و ابوموسی معدن خاک اخرای سرخ است که استخراج میشود. نمک به مقدار زیاد در آنجا وجود دارد و در سواحل ایرانی آن نزدیک لنگه گوگرد استخراج میگردد و سنگ گچ مرغوب نیز در همه ٔ قسمتهای آن هست .در سراسر جزایر و حواشی خلیج گیاه و رستنی بسیار کم است و در نزدیک بندرعباس و کنار رود سند و هفوف احساء اراضی وسیعی برای کشت و بزر وجود دارد. در سواحل عربی خلیج فارسی شتر برای حمل و نقل تربیت می کنند و مانند نقاط ایران حیوانات اهلی آنها اسب و الاغ و گوسفند و بز است . در خلیج فارس حدود دویست نوع ماهی است که مهمترین آنها شمشیرماهی است که بنام شیرماهی مشهور می باشد. در این خلیج ماهیهای دیگری از قبیل بعضی اقسام «رایا» و «موژیل » و «هیلارا» نیز یافت می شود. کوسه ماهی در خلیج فارس فراوان است . کوسه دندان نیز در آنجا وجود دارد. دولت ایران در بندرعباس کارخانه ٔ ساردین سازی قبل از جنگ بین المللی دوم ایجاد کرد ولی بعد تعطیل شد. صید مروارید و صدف در خلیج فارس در سابق رونق بسیار داشت ولی پس از آمدن صدف و مروارید مصنوعی این صید از رونق افتاد. آب و هوای خلیج فارس : نواحی خلیج فارس از نواحی بد آب و هوای ایران است . رطوبت نسبی همه جا بسیار زیاد است . در بوشهر ٨٤% و در بحرین به ٨٠% می رسد. بارش در سواحل ایرانی بمراتب بیشتر از سواحل عربی است . بارش متوسط سالیانه در کویت ١٢/٢ سانتی متر و در خرمشهر ٢١/٣ سانتیمتر و در بوشهر ٢٧/٧ سانتیمتر و در جاسک ١١/٩ سانتیمتر است . بادهای خلیج : باد آن اغلب باد شمال غربی است که ازشمال می وزد و امتدادش در سواحل غربی از شمال تا شمال غربی است و در رأس خلیج در جانب ایران از شمال شرقی تا غرب شمال غربی و در مدخل جنوبی خلیج از غرب به جنوب غربی تغییر می کند. بادهای معروف به قوس، جنوب شرقی یا شرقی اند و بدنبال آن غالباً بادهای جنوب غربی می وزد که بومیان از آن سخت وحشت دارند زیرا لنگرگاههای آنان را خراب می کند و آسیب می رساند. تاریخچه ٔ دریانوردی در خلیج فارس : دریانوردی در خلیج فارس سابقه ٔ طولانی دارد ولی نخستین مدرک قطعی در این باب از قرن چهارم قبل از میلاد است و استیلای ایرانیها نیز بر سواحل و جزایر جنوبی خلیج فارس لااقل از قرن اول قبل از میلاد مسیح می باشد. در دوره های اسلامی بعد از زوال قدرت خلفای عباسی شاهان آل بویه بار دیگر عمان و بحرین را ضمیمه ٔ فارس کردند و این نواحی تا قریب یک قرن مطیع آنان بود و سپس تحت استیلای سلاجقه ٔ کرمان و اتابکان فارس درآمد. تورانشاه اول سلجوقی مرکز تجارت دریایی را از سیراف به کیش منتقل کرد. از سال ٦٢٦ هَ . ق . بندر و سپس جزیره ٔ هرمز مرکز بی رقیب تجارت خلیج بود و ملوک هرمز در خلیج فارس قدرت یافتند. پس از بسته شدن راه تجارت بین شرق و غرب، بر اثر فتوحات عثمانیها، تجار پرتقالی متوجه ٔ این خلیج شدند و در ٩٢١ هَ. ق . جزیره ٔ هرمز بتصرف قطعی آنان درآمد. در سراسر قرن شانزدهم بعد از میلاد خلیج فارس تحت نظارت کامل پرتقالیها بود. در اواخر این قرن انگلیسیها و هلندیهادر صدد استفاده از امکانات تجارتی خلیج فارس برآمدند. مأمورین شرکت هند شرقی بریتانیا مزایایی از شاه عباس اول صفوی گرفتند و کشمکش بین انگلیسها و پرتقالیها آغاز گردید. در سال ١٠٣١ هَ . ق . شاه عباس با کمک شرکت هند شرقی پرتقالیها را از هرمز بیرون راند و از آن پس استیلای پرتقالیها در خلیج برافتاد. پس از آن انگلیسیها گرفتار رقابت هلندیها در خلیج شدند. هلندیها امتیازاتی از سلاطین صفوی گرفتند و یکی از عمده ترین شرکت های تجارتی در خلیج گشتند. از ١٧٠٨ م . انگلیسها بتدریج موقعیت گذشته را بازیافتند. در ١١٧٩ هَ .ق . هلندیها از آخرین پایگاه خود جزیره ٔ خارک طرد شدند و با رفتن این رقیب از میان رقابت فرانسوی ها نیز پس از آنکه جزیره ٔ موریس را از دست دادند (١٢٢٥ هَ .ق . = ١٨١٠ م .) زایل گردید و بریتانیای کبیر در خلیج بی رقیب شد. در اوضاع آشفته ٔ اواخر عهد صفوی خوارج بحرین را گرفتند (= ١١٣٠ هَ . ق .) و نادرشاه در (١١٤٩هَ . ق . = ١٧٣٧ م .) بحرین را به ایران برگرداند. درقرن نوزدهم میلادی وضع خلیج فارس مرتب نبود. دولت بریتانیا با دخالتهای ممتد خود در خلیج فارس نفوذ کرد.بعد از جنگ بین المللی اول و انقراض خاندان قاجاریه قدرت ایران بر سواحل و جزایر خلیج فارس استقرار یافت و این منطقه که جزء لاینفک ایران از قدیم الایام بود از دخالتهای بیگانه مصون ماند و اکنون نیز بنادر مهم آن از بهترین و آبادترین بندرهای اقیانوس هند است . رجوع به دائرة المعارف فارسی و فرهنگ فارسی معین شود.