خانان خیوه
/vâže/
لغتنامه دهخدا ـ ویرایش دوم
خانان خیوه . [ ن ِ وَ / وِ ] (اِخ ) نام سلسله ای است که از حدود ٩٢١ هَ . ق . تا ١٢٨٩ هَ . ق . درخوارزم حکومت کردند. «لین پول » «در طبقات سلاطین اسلام » آرد: خوارزم یا خیوه که مدتی مرکز یک طبقه از پادشاهان ایران بود پس از استیلای مغول سهم اولوس جوجی گردید و هیچوقت بخانات ماوراءالنهر تعلق نداشت . در عهدامیرتیمور امرای دشت قبچان آنجا را بتصرف خود آورده بودند. بعد از هرج و مرجی که در اواخر ایام تیموریان پیش آمده اوزبکان تحت امر محمد شیبانی خیوه را مثل ماوراءالنهر مسخر ساختند و از حدود ٩٢١ هَ . ق . (١٥١٥ م .) سلسه ای از اوزبکان بر خیوه حکومت یافتند که تاریخ اول روزگار ایشان درست مشخص نیست . خانان خیوه غالباً با امرای بخارا در جنگ بودند و در این محاربات گاهی ظفر به این طرف بود و گاهی با آن طرف تا آنکه نادرشاه افشار در سال ١١٥٣ هَ . ق . ١٧٤٠ م . خیوه را گرفت و مدت یکسال یک نفر حکمران ایرانی بر آنجا حکومت کرد. خیوه را در سال ١٢٨٩ هَ . ق . (١٨٧٢ م .) کائوفمان (Kaufmann) سردار روسی ضمیمه ٔ آسیای روس نمود: اسامی سال هجری سال میلادی ایلبرس اول (حدود) ٩٢١ ١٥١٥ سلطان حاجی ٩٣١ ١٥٢٥ حسن قلی - - صوفیان - - بوجوغه - - اونک - - کل - - اگتای ٩٤٦ ١٥٤٠ دوست ٩٥٣ ١٥٤٦ حاجی محمد اول ٩٦٥ ١٥٥٨ عرب محمد اول ١٠١١ ١٦٠٢ اسفندیار ١٠٣٢ ١٦٢٣ ابوالغازی اول ١٠٥٣ ١٦٤٣ انوشه ١٠٧٤ ١٦٦٣ محمد ارنگ ١٠٨٥ ١٦٧٤ اسماق آقاشاه نیاز ١٠٩٩ ١٦٨٧ عرب محمد ثانی ١١١٤ ١٧٠٢ حاجی محمد ثانی - - یادگار ١١٢٦ ١٧١٤ ارنک ١١٢٦ ١٧١٤ شیر غازی ١١٢٧ ١٧١٥ ایلبرس ثانی ?١١٤ ?١٧٣ دوره ٔ استیلای نادر ١١٥٤ ١٧٤٠ تجر (از جانب نادرشاه ) ١١٥٤ ١٧٤١ ابومحمد ١١٥٤ ١٧٤١ ابوالغازی ثانی ?١١٥ ?١٧٤ کیپ ١١٥٨ ١٧٤٥ ابوالغازی ثالث (حدود) ١١٨٤ ١٧٧٠ ایلتزر ١٢١٩ ١٨٠٤ محمد رحیم ١٢٢١ ١٨٠٦ الهقلی ١٢٤١ ١٨٢٥ رحیم قلی ١٢٥٨ ١٨٤٢ محمد امین ١٢٦١ ١٨٤٥ عبداﷲ ١٢٧١ ١٨٥٥ قتلغمحمد ١٢٧٢ ١٨٥٥ سیدمحمد ?١٢٧٢ ?١٨٥٦ سیدمحمدرحیم ١٢٨٢-١٢٨٩ ١٨٦٥-١٨٧٢ (قلمرو این سلسله بعداً جزء روسیه شد). (از طبقات سلاطین لین پول ترجمه ٔ عباس اقبال صص ٢٥٢ - ٢٤٩).