تاریخ غازانی

تاریخ غازانی . [ خ ِ ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب ) تاریخ ایلخانی . حسن تقی زاده در کتاب گاه شماری آرد:... بقول مشهور از ١٣ رجب سنه ٔ ٧٠١ هَ . ق . موافق اول حمل و اول فروردین ماه جلالی سنه ٔ ٢٢٥ جلالی شروع میشود. در نزهت القلوب نیز اول محرم سال ٧٤٠ هَ . ق . را معادل ٢٤ تیرماه جلالی سنه ٔ ٢٦١ و ٢٤ تیرماه سنه ٔ ٣٨ غازانی می شمارد که بنابر آن باز مبداء بسنه ٔ ٧٠١ هَ . ق . ولی بتاریخ جلالی سنه ٔ ٢٢٤ میافتد. لکن در تاریخ وصاف که تألیف آن مقارن همان زمان ایجاد تاریخ غازانی بود در ص ٤٠٤ روز ٢٢ رجب سنه ٔ ٧٠٢ هَ . ق . را آغاز سنه ٔ ٦٩٤ خراجی و سنه ٔ سوم خانی غازانی میشمارد و در ص ٤٣٥ گوید: «ابتدای سنه ٔ احدی خانی مطابق سنه ٔ اثنین و تسعین و ستمائة الخراجیه » و از این قرار مبداء تاریخ بدوم ماه رجب سنه ٔ ٧٠٠ هَ . ق . میافتد که مطابق آغاز سال ٢٢٣ جلالی میشود و این فقره با آنچه در اکثر تقویم های این عصر ثبت است هم موافقت دارد چه مثلاً امسال را (١٣١٤ هَ . ش .) مطابق ٨٥٧ جلالی و ٦٣٤ ترکیه ٔ ناقصه ٔ غازانیه ثبت می نمایند که مبداء بهمان سنه ٔ ٢٢٣ جلالی میرسد و ظاهراً باید قول تاریخ وصاف را ترجیح داد. سالهای این تاریخ شمسی است و در واقع عیناً نظیر تاریخ جلالی است فقط با فرق در مبداء تاریخ و هر ماه و هر روز از سالهای آن نیز عیناً همان ماه و همان روز از سالهای جلالی است و چنانکه از تطبیق نزهت القلوب دیده میشود و چون این تاریخ و سال و ماه را برای امور دولتی استعمال میکردند و برای امور مذهبی تاریخ هجری قمری معمول بود لهذا یکی شمسی و دیگری قمری با مبداء تاریخ مختلف حساب شده و تصادمی با هم نداشتند و چون مبداء یکی نبود اختلاف بین آنها باعث اشتباهات و اختلال حساب نمیشد. چنانکه گفته شد اسامی ماهها در این تاریخ همان اسامی ماههای ایرانی بوده و در نزهت القلوب تصریح میکند بر اینکه سال غازانی ماههای مخصوص یا اسامی دیگر ندارد ولی بعدها در تقویم ها دیده میشود که ماههای سال غازانی را به اسامی ترکی ثبت کرده اند و حتی در شرح ملا مظفر جنابذی (گنابادی ) بر بیست باب عبدالعلی بیرجندی درضمن تقویمی که برای سنه ٔ ١٠٠٥ هَ . ق . ساخته بهمین نحو عمل کرده است . عمل «ازدلاق » ظاهراً بعد از تأسیس تاریخ غازانی بکلی فراموش نشد و از اینکه عثمانیها از اواخر قرن یازدهم هجری به این طرف آن را مرتباً مجری داشتند معلوم میشود که قبل از آن یا در خود آن مملکت و یا بعضی ممالک دیگر اسلامی ولی بطور نامرتب مجری بوده و یا چون بکلی از خاطرها نرفته بود دولت عثمانی آنرا... احیا نمود. (از گاه شماری تقی زاده صص ١٦٣ - ١٦٤). رجوع به تاریخ ایلخانی شود.