اصطهبانات

اصطهبانات . [ اِ طَ ] (اِخ ) بخش اصطهبانات در میانه ٔجنوب و خاور شیراز واقع است و جزو ولایت نیریز از استان فارس است . طول آن از قریه ٔ ایج تا خان کب سیزده فرسنگ و پهنای آن از قریه ٔ سجل آبادخیر تا قریه ٔ میمون خیر یک فرسخ و نیم است وبعبارت دیگر طول آن ٧٨ هزار و عرض آن ٩ هزار گز است . حدود آن از جانب مشرق نیریز و از شمال دریاچه ٔ بختگان و از جنوب و مغرب فسا است . هوای بلوک مزبور در کمال اعتدال است و در آن نارنج، انجیر و میوه های سردسیری پرورش می یابد. محصول آن گندم، جو، پنبه، خشخاش، نخود، عدس، کنجد و زعفران است و آب آن از چشمه تأمین میگردد. حیوانها و پرندگانی که در آنجا شکار میکنند عبارتند از: بز، پازن، قوچ، میش کوهی، کبک و تیهو.پازهر مشهور شبانکاره را از شکم بز و پازن کوهستان جنوبی آن بدست می آورند و آنرا به بهای جواهر نفیس خرید و فروش میکنند. پازهر مزبور به اندازه های مختلف یافت میشود که بزرگترین آنها به اندازه ٔ خیار و بالنگی است . مرکز بلوک تا روزگار فرمانروایی سلسله ٔ آل مظفر شهر ایج بود. و در سال ٧٥٦ هَ . ق . این شهر را غارت و ویران کردند. از آن پس قصبه ٔ بلوک اصطهبانات شد که در ٢٨ فرسنگی جنوب شرقی شیراز واقع است . و برحسب نقشه در ٤٢٠٠٠ گزی سهل آباد است . بیشتر خانه های آن از خشت خام و گل و چوب ساخته شده و شماره ٔ آنها نزدیک به دوهزار است . آب زراعت و بوستانهای قصبه ٔ اصطهبانات از چشمه ٔ قهری و پازهری یا بلهجه ٔ دیگر قیر و پادزهر است . این چشمه از سمت قبله همه جا از زیر درختان میوه دار و بی میوه میگذرد و در بیشتر مواضع بعلت فراوانی اشجار آفتاب بدان نمی تابد و در بهار نزدیک ده سنگ آسیای گردان آب دارد. در سالهای خشک گاهی آب چشمه ها آنچنان کم میشود که احتیاج مردم را تأمین نمیکند و از اینرو از زمانهای قدیم آب انبارهای بسیار در قصبه ساخته اند که میزان آب مورد نیاز اهالی را برای یک سال تأمین میکنند. عده ٔ قرای بلوک ١٢ است . و در جغرافیای غرب آمده است : دارای هوایی معتدل است و از چشمه سارهای موسوم به قیر و پادزهر مشروب میگردد که از وسط جنگل انبوهی میگذرد. در خشکسالی آب چشمه ها بشهر نمیرسد و بدین سبب آب انبارهای بزرگ ساخته اند که در آنها آبهای باران را خزانه میکنند. محصول عمده ٔ فلاحتی آن غلات، تریاک و بیشتر زعفرانست . بزهای کوهی این بلوک تریاقی میدهد که بنام فادزهر حیوانی معروفست . جمعیت کلیه ٔ بلوک ١٧ هزار تن است و مرکز آن بهمین نام معروفست و دارای ٢٠٠ خانوارجمعیت است . (از جغرافیای غرب ص ١٢٧). و لسترنج آرد: در نیمه راه میان خیره و ایگ شهر اصطهبانات واقع است که جغرافی نویسان عرب آنرا اصطهبانان و گاهی اصبهانات نامیده اند. (سرزمینهای خلافت شرقی ص ٣١١). و مؤلف فرهنگ جغرافیایی ایران آرد: نام یکی از بخش های چهارگانه ٔ فسا و دهستان حومه است . این بخش در شمال باختری شهرستان واقع و حدود آن به قرار زیر است : از جنوب بخش داراب و بخش حومه ٔ فسا، از شمال دریاچه ٔ بختگان، ازخاور بخش نیریز، از باختر بخش حومه ٔ فسا. هوای بخش در قسمت خاوری گرم و در بقیه ٔ مناطق معتدل است و آب آن از رودخانه ٔ بشار و قنوات تأمین میگردد. محصولات آن عبارتند از: غلات، پنبه، تریاک، زعفران، حبوبات، بادام، گردو، کشمش، برنج، لبنیات . شغل اهالی آنجا زراعت و باغداری و کسب، و زبان آنان فارسی، ترکی و مذهب آنها تشیع میباشد. این بخش از سه دهستان بنام ایج، خیر و حومه تشکیل می یابد و مجموع قراء و قصبات و مزارع آن ٢٥ و سکنه ٔ آن در حدود ٢٣٠٠٠ تن است . صنایع دستی معمول قالی بافی و ساختن ظروف کاشی و مرکز بخش قصبه ٔ اصطهبانات است . (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج ٧).

اصطهبانات . [ اِ طَ ] (اِخ ) قصبه ٔ مرکز بخش اصطهبانات شهرستان فسا. مختصات جغرافیایی آن به قرار زیر است : طول ٥٤ درجه و ٤ دقیقه و عرض ٢٩ درجه و ٩ دقیقه و ارتفاع آن از سطح دریا ١٧٥٧ متر است . این قصبه در ٧٢ هزارگزی شمال خاوری فسا و ٣٦ هزارگزی جنوب باختری نیریز واقع و هوای آن معتدل مایل به سردسیری و آب مشروب آن از چشمه است . شغل اهالی تجارت، زراعت و باغداری است . زبان آنان فارسی و مذهب آنها تشیع است . صنایع متداول آن قالیبافی و ساختن ظروف کاشی است . این قصبه در حدود ٤٠٠ باب دکان، یک دبیرستان، چهار دبستان و یک خیابان تازه ساز شمال - جنوبی دارد. از ادارات دولتی بخشداری، شهربانی، ژاندارمری، دادگاه، بهداری، فرهنگ، دارایی، ثبت و آمار، کشاورزی، پست و تلگراف و تلفون و شعبه ٔ بانک ملی در قصبه وجود دارد. با راه اتومبیل رو به شیراز و فسا و نیریز مربوط است . (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج ٧). قصبه ٔ مزبور دارای چهار محله است بنامهای اهر، شیرمنجان، کازمان و میری . ودر هر محله مساجد و آب انبارهای متعدد وجود دارد. رسم اهالی این است که بر هر مسجد چندین درخت گردو وقف کرده اند که در شبهای تمام سال هرکس به مسجد برود و نماز بگزارد چند دانه ٔ گردو به وی میدهند و بهمین سبب گویند مردم اصطهبانات بسیار به نماز علاقه مندند. همچنین مسجد جامع وسیع قدیمی و دو مدرسه دارد که اکنون بی رونق میباشد. در قصبه ٔ اصطهبانات درخت تنومندی است که ارتفاع آن چهل گز شاه و دایره ٔ آن ١٢ گز است . و رجوع به فارسنامه ٔ ابن البلخی ص ١٦٥ و ١٣١ و فارسنامه ٔناصری ج ٢ و نزهةالقلوب حمداﷲ مستوفی و شیرازنامه و تاریخ آل مظفر و آثار عجم و تاریخ عصر حافظ ص ٩٩ و تاریخ مغول تألیف اقبال ص ٣٨٠ و تاریخ ادبیات ادوارد برون ج ٣ ص ٣٥٦ و ٣٦٥ و سرزمینهای خلافت شرقی ص ١٣١ شود.