اصطخری

اصطخری . [ اِ طَ ] (اِخ ) ابوسعید عبدالرحمن یا عبدالکریم بن ثابت اصطخری ... اصلاًاز مردم اصطخر بود ولی در حران سکونت داشت، از گروهی روایت کرد و جمعی از وی روایت دارند و بسال ١٢٧ هَ. ق . درگذشت . رجوع به انساب سمعانی برگ ٤١ ب شود.

اصطخری . [ اِ طَ ] (ص نسبی ) نسبت به اصطخر. (از معجم البلدان ). منسوب است به اصطخر که یکی از کوره های فارس است . (انساب سمعانی ).

اصطخری . [ اِ طَ ] (اِخ ) ابواسحاق ابراهیم بن محمد اصطخری فارسی که وی را کرخی نیز میگفتند. در اصطخر پرورش یافت و پس از آموختن دانش به تحقیق در علم جغرافیا پرداخت و بسی از مسائل مربوط به شهرها و بلاد گوناگون را گرد آورد و این دلبستگی وی را به سیر و سیاحت در کشورهای دیگر برانگیخت، از اینرو در سال ٣٤٠ یا بقولی ٣٣٩ هَ .ق . / ٩٥١ یا ٩٥٠ م . آهنگ جهانگردی کرد و نخست به کشورهای مسلمانان رهسپار شد و بلاد عرب تا هند و اقیانوس اطلس را بپیمود و با گروهی از فحول دانشمندان و صالحان و ادیبان دیدار کرد و مشاهدات و اطلاعات خویش رادر دو کتاب نفیس گرد آورد. وی نخستین دانشمند در عالم اسلام بود که درباره ٔ دانش جغرافیا بتألیف پرداخت و اثر مستقلی از خود بیادگار گذاشت و از اینرو پیشوای جغرافی دانان مسلمانان بشمار میرود، چه پیش از وی درباره ٔ این دانش تنها به ترجمه ٔ مطالب بطلمیوس اکتفا میکردند. قزوینی درباره ٔ اثر وی گوید: در کتاب او نواحی آباد بدینسان آمده است که همه ٔ قرا و بلاد و مسافت میان هر یک را یاد کرده و خصوصیات هر جایگاهی راشرح داده است و در این باره از هیچ نکته ای فروگذار نکرده است، در تقسیم بندی کتاب خود همان روش بطلیموس را برگزیده و عالم را به اقالیم هفتگانه تقسیم کرده است و چون وی نخستین جغرافیانویس عالم اسلام بود که در این باره بتألیف پرداخت مطالب کتاب هم متکی بر مشاهده و سماع و هم نقل از کتاب بطلمیوس است و از اینرو تألیف او جامع میان لذت و فایده هر دو میباشد و در حقیقت کتاب وی برای مصنفان دیگر در این فن بمنزله ٔسرمشق و اساس بشمار میرود. اصطخری بسال ٣٤٦ هَ . ق .درگذشت . تألیفات وی عبارتند از: ١ - مسالک الممالک در تاریخ و جغرافیا یا جغرافیای تاریخی است و در آن بر کتاب صورالاقالیم شیخ ابوزید احمدبن سهل بلخی اعتماد کرده است ولی این کتاب دارای نقشه نیست . کتاب به اهتمام دگویه در لیدن چاپ شده است . ٢ - صورالاقالیم یا الاقالیم مشتمل است بر حدود ممالک و صور اقالیم زمین و شهرها و دریاها و رودها و مسافات بین آنها بتفصیل و همه ٔ آنها را با نقشه ها (خرایط) نمودار میسازد که خود آنها را صور مینامد و جمله ٔ نقشه های آن ١٩ صورة است . مؤلف در آغاز این کتاب گوید که در این کتاب بر صورالاقالیم ابوزید بلخی اعتماد کرده است . متن عربی این کتاب به اهتمام مسیو مولر بسال ١٨٧٠ م . چاپ و به بیشتر السنه ٔ خارجی ترجمه شده است . و رجوع به قاموس الاعلام ترکی ج ٢ ص ٩٩١ و ایران باستان ج ١ ص ١٠٣ و دائرةالمعارف بستانی ج ٣ ص ٧٤٤و معجم المطبوعات و حلل السندسیة ج ١ ص ٣٩ و اسماءالمؤلفین ج ١ ستون ٦ و فهرست حبیب السیر چ خیام ج ١ شود.