ابوکالنجار

ابوکالنجار. [ اَ ل ِ ] (اِخ ) خال نوشیروان بن منوچهربن قابوس . در آن وقت که مسعود کدخدائی برای ری و جبال تعیین کردن میخواست خواجه احمدحسن، نام ابوکالیجار برد و مسعود در جواب اوگفت : باکالیجار بد نیست و لیکن شغل گرگان و طبرستان بپیچد که آن کودک پسر منوچهر، نیامده است چنانکه بباید و در سرش همت ملک نیست و اگر وی (یعنی باکالیجار) از آن ولایت دورماند جبال و آن ناحیت تباه شود چنانکه حاجت آید که آنجا سالاری باید فرستاد. و در پنجشنبه ٔ هشتم ربیعالاَّخر ٤٢٣ هَ . ق . خبر رسید که نوشیروان پسر منوچهر به گرگان گذشته شد و گفتند باکالیجار خالش با حاجب بزرگ منوچهر ساخته بود، او را زهر دادند واین کودک نارسیده بود تا پادشاهی با کالیجار بگیرد و نامه ها رسیده بود بغزنین که از تبار مرداویز و وشمگیر کس نمانده است نرینه که ملک بدو بتوان داد اگر خداوند سلطان در این ولایت باکالیجار را بدارد که به روزگار منوچهر کار همه او میراند تربیتی بجایگاه باشدجواب رفت که صواب آمد، رایت عالی مهرگان قصد بلخ دارد رسولان باید فرستاد تا آنچه نهادنی است با ایشان نهاده آید. و چون به بلخ رسید بوالمحاسن رئیس گرگان وطبرستان آنجا رسید و قاضی گرگان بومحمد بسطامی و شریف بوالبرکات و دیلمی محتشم و شیرج لیلی و ایشان را پیش آوردند و پس از آن خواجه ٔ بزرگ نشست و کارها راست کردند: امیری باکالیجار و دخترش را از گرگان بفرستد. و استادم منشور باکالیجار تحریر کرد و خلعتی سخت فاخر راست کردند و به رسولان سپردند و ایشان را خلعت دادند و طاهر را مثال بود تا مال ضمان گذشته و آنچه اکنون ضمان کرده بودند بطلبد و بنشابور فرستد نزدیک سوری . و آنگاه که خبر رسید که پسر یغمرترکمان و پسران دیگر مقدمان از بلخان کوه درآمدند با بسیار ترکمانان دیگر و قصد اطراف مملکت میدارند... نامه ها رفت به باکالیجار با مجمزان تا هشیار و بیدار باشد و لشکری قوی بدهستان فرستد تا برباط مقام کنند و راهها نگاهدارند. و در آدینه ٔ دهم جمادی الاول سال ٤٢٤ هَ . ق . امیر مسعود فرمود که مال ضمان از باکالیجار والی گرگان بیاید خواست و دختر او را که عقد نکاح کرده بوده است باید آورد پیش از آنکه از نشابور حرکت باشد و قرار گرفت که عبدالجبار پسر وزیر را آنجا برسولی فرستاده آید با دانشمندی و خدمتکاری که رسم است . استادم بونصر نامه ها و مشافهات نسخت کرد و نوشته آمد و دانشمند بوالحسن قطان از فحول شاگردان قاضی امام صاعد با عبدالجبار نامزد شد. و مهد راست کردند و خدمتکاران و هدایا چنانکه عادت و رسم است . دوازدهم جمادی الاولی عبدالجبار سوی گرگان از نشابور با این قوم روانه شد. و هم بیهقی در ورود دختر باکالیجار گوید: و عبدالجبار پسر خواجه ٔ بزرگ در رسید با ودیعت و مال ضمان و همه ٔ مرادها حاصل کرده و مواضعتی درست با باکالیجار بنهاده، و نزدیک امیر بموقعی سخت تمام افتاد و فرمود تا رسولان گرگان را بروز درآوردند و پس مهدها که راست کرده بودند با زنان محتشمان نشابور از آن رئیس و قضات و فقها و اکابر و عمال [ بشب ] (اِخ ) پیش مهد دختر با کالیجار بردند و برنیم فرسنگ از شهر بود و خدم و قوم وگرگانیان را بعزیزیها در شهر درآوردند و سرای و کوشکهای حسنکی چون درجات فردوس الاعلی بیاراسته بودند بفرمان امیر، مهد را آنجا فرود آوردند با بسیار زنان چون دایگان و دادگان و خدمتکاران و زنان و خادمان و کنیزکان، محتشمان نشابور بازگشتند و آن شب نشابور چون روز شده بود از شمعها و مشعلها و خادمان حرم سلطانی بدر حرم بنشستند و نوبتی بسیار از پیادگان بدرگاه سرای نامزد شدند و حاجبی بابسیار مردم و چندان چیز ساخته بودند بفرمان عالی که اندازه نبود و فرود فرستادند و نیم شب همه ٔ قوم سرای حرم سلطانی از شادیاخ آنجا آمدند و دیگر روز امیر فرمود تا بسیار زر و جواهر و طرایف آنجا بردند و تکلفی سخت عظیم ساختند اندر میهمانیها و زنان محتشمان نشابور را بجمله آنجا بردند و نثارها بکردند و نان بخوردند و بازگشتند و ودیعت را که ساکن مهد بود کس ندید و نماز خفتن امیر از شادیاخ برنشست با بسیار مردم از حاشیت و غلامی سیصد خاصه همه سوار و غلامی سیصد پیاده در پیش و پنج حاجب سرایی و بدین کوشک حسنکی آمد وفرود سرای حرم رفت با خادمی ده از خواص که روا بودی که حرم را دیدندی و این خدم وغلامان بوثاقها که گرد بر گرد درگاه بود فرود آمدند که وزیر حسنک آن همه بساخته بود از جهت پانصد و ششصد غلام خویش را و آفتاب دیدار سلطان برماه افتاد و گرگانیان را از روشنائی آن آفتاب فخر و شرف افزود و آن کار پیش رفت بخوبی چنانکه ایزد عز ذکره تقدیرکرده بود و بیرونیان را با چنین حدیث شغلی نباشد نه در آن روزگار و نه امروز. و مرا هم نرسد که قلم من ادا کند از خاطر من . و دیگر روزامیرهم درآن خلوت و نشاط بود و روز سوم وقت شبگیر بشادیاخ رفت و چون روشن شد و بارداد اولیا و حشم بخدمت آمدند و خواجه بوسهل حمدوی و قومی که با وی نامزد بودند جامه ٔ راه پوشیده پیش آمدند و خدمت وداع کردندامیر ایشان را نیکویی گفت و تازه بنواخت و سوی ری برفتند پس از نماز روز آدینه غره ٔ رجب این سال اربع وعشرین و اربعمائه . و هم بیهقی در وقایع سنه ٔ ٤٢٦ هَ . ق . آنگاه که مسعود بنیشابور بود، از قول وی بامرا نقل کند: باکالیجار مال مواضعت گرگان دوساله با هدیها بفرستد و نیز خدمت کند و اگر راست نرود یکی تا ستارآباد برویم و اگر نیز حاجت آید تا به ساری و آمل که مسافت نزدیک است برویم . میگویند که به آمل هزار هزار مرد است اگر از هر مردی دیناری ستده آید هزار هزار دینار باشد جامه و زر نیز بدست آید و اینهمه بسه چهارماه راست شود. و چون مسعود با ابونصر مشکان در این باب مشورت کرد ابونصر گفت : بهتر در این باب و نیکوتر بباید اندیشید، بنده بیش از این نگوید که صورت بندد که بنده در باب باکالیجار و گرگانیان پایمردی میکند که در مجلس عالی صورت کرده اند که بنده وکیل آن قوم است و واﷲ که نیستم و هرگز نبوده ام و بهیچ روزگار جز مصلحت نجسته ام و به پندنامه و رسول شغل گرگانیان راست شود اگر غرض دیگر نیست . امیر گفت اغراض دیگر است چنانکه چند مجلس شنیده ای و ناچار میباید رفت گفتم ایزد عزو جل خیر و خیریت بدین حرکت مقرون کناد. و چون مسعود به گرگان رفت با کالیجار و جمله ٔ گرگانیان خان و مانها بگذاشته بودند پرنعمت و ساخته سوی ساری برفته و انوشیروان پسر منوچهر را با خویشتن ببرده با اعیان و مقدمان چون شهر آکیم و مردآویز و دیگر گردنان که با کالیجار با ایشان درمانده بود. دیگر روز امیر مسعود رضی اﷲ عنه آمد و جمله ٔ مقدمان عرب با جمله ٔ خیلها و گفتند چهارهزار سوار است بدرگاه آمدند و امیر ایشان رابنواخت و مقدمان را خلعتها داد و همه ٔ قوت گرگانیان این عرب بودند و بردرگاه بماندند و اینک بقایای ایشان است اینجا. و باکالیجار گفتند این کار را غنیمت داشت که در تحکم و اقتراحات ایشان مانده بود. و صاحبدیوانی گرگان بسعید صراف دادند که کدخدای سپاه سالار غازی بوده بود و خلعت پوشید و بشهر رفت و مالها ستدن گرفت و سرایها و مالهای گریختگان می جستند و آنچه می یافتند می ستدند و اندک چیزی بخزانه میرسید که بیشتر می ربودند چنانکه رسم است و در چنین حال باشد. و رسولی رسید از آن منوچهر و باکلیجار و پیغام گزارد که خداوند عالم بولایت خویش آمده است و ایشان بندگان فرمان بردارند و سبب پیشتر آمدن آن بود که بسزا میزبانی و خدمت نتوانستندی کرد و خجل شدندی و بساری مقام کرده اند منتظر فرمان عالی تا بطاقت خویش خدمتی کنند آنچه فرموده آید. جواب داد که عزیمت قرار گرفته است که بستار آباد آئیم و مقام آنجا کنیم که هوای آنجا سزاوارتر است . از آنجا آنچه فرمودنی است فرموده آید و رسول را بر این جمله باز گردانیده شد و سیزدهم ماه ربیعالاخر امیر بستارآباد آمد... و اینجا رسولی دیگر رسید از آن با کالیجار و دیگران و پیغام گزاردند که ایشان بندگان فرمان بردار و راهها تنگ است کرا نکند که رکاب عالی برتر خرامد، هر مراد که هست گفته آید تا بطاعت و طاقت پیش برند. جواب داده آمد که مرا افتاده است که تا به ساری باری بیاییم تا این نواحی دیده آید و چون آنجا رسیدیم آنچه فرمودنی است فرموده شود رسولان بازگشتند.... و روز یکشنبه ٔ غره ٔ جمادی الاولی امیر از ساری برفت تا به آمل رود... و از نزدیک ناصر علی و مقدمان آمل و رعایا سه رسول رسید و باز نمودند که پسر منوچهر و باکالیجار و شهرآکیم و دیگران چون خبر آمدن سلطان سوی آمل شنیدند بتعجیل سوی ناتل و کجور و رویان رفتند برآن جمله که بناتل که آنجا مضایق است با لشکر منصور دستی بزنند اگر مقام توانند کرد عقبه ٔ کلار را گذاره کنند که مخف اند و به گیلان گریزند و بنده ناصر و دیگر مقدمان و رعایا بندگان سلطانند و مقام کردند تا فرمان بر چه جمله باشد. جواب داد که خراج آمل بخشیده شد ورعایا را بر جای بباید بود که با ایشان شغل نیست و غرض بدست آوردن گریختگان است و رسولان بر این جمله بازگشتند. و پس از فتحی که در اول بار دست داد امیر نامه ٔ فتح املاء کرد بر این مضمون : چون ما از آمل حرکت کردیم و همه شب براندیم و بیشه ها بریده آمد که مار در او بدشواری توانست خزید و دیگر روز نماز پیشین بناتل رسیدیم و سخت بشتاب رانده بودیم چنانکه چون فرود آمدیم همه شب لشکر میرسید، تا نیم شب تمامی مردم بیامدند که دو منزل بود که به یک دفعت بریده آمد. دیگر روز دوشنبه جاسوسان در رسیدند و چنان گفتند که گرگانیان بنه را با پسر منوچهر گذاره کرده اند از شهر ناتل و برآن جانب شهر لشکرگاه کرده و خیمها زده و ثقل و مردمی که نابکار است با بنه رها کرده و باکالیجار و شهراکیم و بسیار سوار و پیاده ٔ گزیده و جنگی تر با مقدمان و مبارزان بر این جانب شهر آمده و پلی است تنگتر و جز آن گذر نیست آنرا بگرفته از آن صحرا تنگتر و جنگ بر آن پل خواهند کرد که راه یکی است گرد بر گرد بیشه و آبها و غدیرها و جویها و گفته اند و نهاده که اگر هزیمت بر ایشان افتد سواران از این مضایق بازگردند و پیادگان گیل و دیلم مردی پنجاه خیاره تر پل نگاه دارند نیک بکوشند و چندان بمانند که دانند که از لشکرگاه برفتند و میانه کردند که مضایق هول است بر آن جانب و ایشان را در نتوان یافت . چون این حال ما را مقرر گشت درمان این کار بواجبی ساختیم و آنچه فرمودنی بود بفرمودیم و جوشن پوشیدیم و بر ماده پیل نشستیم و سلاحها در مهد پیش ما بنهادند و فرمودیم تا کوسهای جنگ فرو کوفتند و غلامان گروهی سواره و بیشتر پیاده گروهی گرد پیل ما بایستادند و گروهی پیش رفتند و یک پیل بزرگ که قویتر و نامی تر و جنگی تر بود پیش بردند و براندیم و بر اثر ما سوار و پیاده ای بی اندازه، چون بدان صحرا و پل رسیدیم گرگانیان پیش آمدند سوار و پیاده بسیار و جنگ پیوسته شد جنگی سخت و بنیرو و دشوار از آن بود که لشکر را مجال نبود از آن تنگیها، صدهزار سوار و پیاده آنجا همان بود و پانصد هزار همان که اگر بر این جمله نبودی ایشان را زهره ٔ ثبات کی بودی که بیک ساعت کمتر فوجی از لشکر ما ایشان را برچیدی . سواری چند از آن ایشان با پیاده ٔ بسیار حمله آوردند به نیرو و یک سواررو پوشیده مقدم ایشان بود که رسوم کر و فر نیک میدانست و چنان شد که زوبین بمهد و پیل ما رسید و غلامان سرای ایشان را باز میمالیدند و ما بتن خویش نیرو کردیم و ایشان نیرو کردند و پیل نر را از آن ما که پیش کار بود به تیر و زوبین افکار و غمین کردند که از درد برگشت و روی بما نهاد و هر که را یافت میمالید از مردم ما و مخالفان بدم درآمدند ونعره زدند و اگر همچنان پیل نر بما رسیدی ناچار پیل ما را بزدی و بزرگ خللی بودی که آنرا در نتوانستیمی یافت که هر پیل نر که در جنگی چنان برگشت و جراحتها یافت بر هیچ چیز ابقا نکند، از اتفاق نیک در این برگشتن بر جانب چپ برآمد کرانه ٔ صحرا یکی بغل جویی و آبی تنک در او و پیلبان جلد بود و آزموده پیل را آنجا اندر انداخت و آسیب وی بفضل ایزد عز ذکره از ما و لشکر ما در آن مضایق برگردانید و همه در لشکر افتادند مبارزان غلامان سوار و خیلتاشان و پیادگان بر ایشان نیرو کردند و از مقدمان گرگانیان یک تن مقدم پیش ما افتاد ما از پیل بانگ زدیم و بعمود زخمی زدیم بر سر و گردن [ او ] چنانکه از نهیب آن او از اسب بیفتاد و غلامان درآمدند تا وی را تمام کنند ما را آواز داد و زینهار خواست و گفت شهر آکیم است ما مثال دادیم تا وی را از اسب گرفتند و گرگانیان چون او را گرفتار دیدند بهزیمت برگشتند و تا بپل رسیدند مبارزان غلامان سرایی از ایشان بسیار بکشتندو بسیاری دستگیر کردند و بی اندازه مردم ایشان بر چپ و راست در آن حدها گریختند و کشته و غرقه شدند و آنجا که پل بود زحمتی عظیم و جنگی قوی بپای شد و برهم افتادند و خلقی از هر دو روی کشته آمد و ما در عمر خویشتن چنین جنگی ندیده بودیم و پل را نگاه داشتند تانزدیک نماز دیگر و سخت نیک بکوشیدند و از هیچ جانب بدان پیادگان را راه نبود آخر پیادگان گزیده تر از آن ما پیش رفتند با سپر و نیزه و کمان و سلاح تمام بدم ایشان و تیربارانی رفت چنانکه آفتاب را بپوشید و نیک نیرو کردند تا آن پل را بستدند و از آن توانستند شدکه پنج و شش پیاده ٔ کاری ایشان سرهنگ شماران زینهارخواستند و امان یافتند و پیش آمدند، چون پل خالی ماند مقدمه ٔ ما بتعجیل بتاختند و ما براندیم سواری چندپیش ما باز آمد و چنان گفتند که گرگانیان از آن وقت باز که شهرآکیم گرفتار شد جمله هزیمت شدند و لشکرگاه و خیمه ها و هرچه داشتند بر ما یله کرده بودند تا دیگهای پخته یافتند. و ما آنجا فرود آمدیم که جز آن موضع نبود جای فرود آمدن . و سواران آسوده [ در ] دم هزیمتیان رفتند و بسیار پیاده از هر دستی بگرفتند امااعیان و مقدمان و سواران نیک میانه کرده بودند و راه نیز سخت تنگ بود بازگشتند و آنچه رفت بشرح باز نموده آمد تا چگونگی حال مقرر گردد. و امیر مسعود رضی اﷲ عنه روز شنبه ٔ دوازدهم ربیعالاول به آمل بازرسید در ضمان سلامت و ظفر و نصرت . و روز سه شنبه ٔ سیم جمادی الاخری رسولی آمداز آن باکلیجار و پسر خویش را با رسول فرستاده بود و عذرها خواسته بجنگی که رفت و عفو خواسته و گفته که یک فرزند بنده بر در خداوند بخدمت مشغول است بغزنین و از بنده دور است نرسیدی که شفاعت کردی، برادرش آمد بخدمت و سزد از نظر و عاطفت خداوند که رحمت کند تااین خاندان قدیم بکام دشمنان نشود. رسول و پسر را پیش آوردند و بنواختند و فرود آوردند و امیر رای خواست از وزیر و اعیان دولت، وزیر گفت بنده را آن صوابترمینماید که این پسر را خلعت دهند و با رسول بخرمی بازگردانند که ما را مهمات است در پیش تا نگریم که حالها چون شود آنگاه بحکم مشاهدت تدبیر این نواحی ساخته آید باری این مرد یکبارگی از دست بنشود. امیر را این سخت خوش آمد و جواب نامها بخوبی نبشته شد و این پسر را خلعت نیکو دادند و رسول را نیز خلعتی و بخوبی بازگردانیده آمد. و نیز بیهقی گوید: از خواجه بونصر مشکان رحمةاﷲ علیه شنودم گفت امیر از شدن به آمل سخت پشیمان بود که میدید که چه تولد خواهد کرد، مرا بخواند و خالی کرد دوبدو بودیم گفت این چه بود ما کردیم ! لعنت خدای برین عراقیک باد فایده ای حاصل نیامد و چیزی به لشکر نرسید و شنودم که رعایای آن نواحی مالیده شدند گفتم زندگانی خداوند دراز باد خواجه و دیگر بندگان میگفتند اما بر رای عالی ممکن نبود بیش از آن اعتراض کردن که صورتی دیگر می بست . آنچه بر لفظ عالی رفت که ((چه فایده بود آمدن بدین نواحی )) اگر خداوندرا نبود دیگر کس را بود و بازگفتن زشتی دارد که صورت نبندد که این سخن بشماتت گفته می آید. گفت سخن تو جدّ است همه نه شماتت و هزل و مصلحت ما نگاهداری بجان و سر ما که بی حشمت بگویی . گفتم زندگانی خداوند درازباد باکالیجار را بزرگ فائده ای بحاصل شد که مردی بود مستضعف و نه مطاع در میان لشکری و رعیت، خداوند گردنان را که او از ایشان بارنج بود گرفت و ببند می آرند و مقدمان عرب با خیلها که از ایشان او را جز دردسرو مال به افراط دادن نبود ازاین نواحی برافتادند و وی از ایشان برست و بدانچه بوسهل اسماعیل بر این رعیت کرد از ستمهای گوناگون، قدر باکالیجار بدانند و این همه سهل است زندگانی خداوند دراز باد که به اندک توجهی راست شود که باکالیجار مردی خردمند است و بنده ای راست، بیک نامه و رسول بحد بندگی باز آید، امید دارند بندگان بفضل ایزد عزوجل که در خراسان بدین غیبت خللی نیفتد. امیر گفت همچنین است . و من بازگشتم و هم بنگذاشتند که باکالیجار را پس از چندین نفرت بدست باز آورده آمدی و گفتند که اینجا عامل و شحنه ای باید گماشت و آن مقدار ندانستند که چون حشمت رایت عالی ازآن دیار دور شد باکالیجار باز آید و رعیتی دردزده وستم رسیده با او یار شود. بوالحسن عبدالجلیل را رحمةاﷲ علیه بصاحب دیوانی و کدخدائی لشکر با فوجی قوی لشکر نامزد کردند تا چون رایت عالی سوی نشابور بازگردد آنجا بباشند. [ پس از رسیدن خبر شورش ترکمانان و دیگران ] وزیر بونصر را گفت ای خواجه تاکنون سروکار با شبانان بود و نگاه باید کرد تا چند درد سر افتاد که هنوز بلاهابپای است اکنون امیران ولایت گیران آمدند. بسیار فریاد کردم که بطبرستان و گرگان آمدن روی نیست خداوند فرمان نبرد مردکی چون عراقی که دست راست خود از چپ نداند مشتی زرق و عشوه پیش داشت و از آن هیچ بنرفت که محال و باطل بود. ولایتی آرمیده چون گرگان و طبرستان مضطرب گشت و بباد شد و مردمان بنده و مطیع عاصی شدندکه نیز باکالیجار راست نباشد و بخراسان خللی بدین بزرگی افتاد، ایزد تعالی عاقبت این کار بخیر کناد اکنون با این همه نگذارند که بر تدبیر راست برود و این سلجوقیان را بشورانند و توان دانست که آنگاه چه تولدشود. امیر فرمود تا بوالحسن عبدالجلیل را بدین مجلس بخواندند و بیامد و مثال یافت تا سوی شهر گرگان رودبا پنج مقدم از سرهنگان و حاجبی و هزار سوار و کدخدای لشکر باشد تا باکالیجار چه کند درآنچه ضمان کرده است از اموال آنگاه آنچه رای واجب کند وی را فرموده آید زمانی در این باب مناظره رفت او را بجامه خانه بردند و خلعت پوشید و پیش آمد با مقدمان و حاجب و ایشان را نیز خلعت داده بودند و بازگشتند و از درگاه تعبیه کردند و بیرون شهر رفتند. و روز شنبه ٔ بیست و چهارم ذی القعده مهرگان بود امیر رضی اﷲ عنه بجشن مهرگان بنشست ... و هدیها آوردن گرفتند از آن والی چغانیان و باکالیجار والی گرگان که چون بوالحسن عبدالجلیل ازآن ناحیت باز گشت و خراسان مضطرب شد، صواب چنان دیدکه باکالیجار را استمالت کند تا بدست باز آید و رسولی آمد و از اینجا معتمدی رفت و از سر مواضعتی نهاده آمد باکالیجار هرچند آزرده و زده و کوفته بود، باری بیارامید و از جهت وی قصدی نرفت و فسادی پیدا نیامد. و چون نامه ٔ بوالمظفر جمحی، صاحب برید نشابور رسیدامیر مسعود بونصر مشکان را گفت بهیچ حال [ بوسهل و سوری ] بر جانب ری نتواند رفت که آنجا پسر کاکوست و ترکمانان و لشکر بسیار، بگرگان هم نروند که باکالیجار هم از دست بشده است هیچ ندانم تا کار ایشان چون باشد و دریغ از این دو مرد و چندان مال و نعمت اگر بدست مخالفان افتد... پس از حمله ٔ ترکمانان وگریختن بوسهل و سوری بگرگان روز چهارشنبه ٔ سیم ذی القعده ملطفه های بوسهل حمدوی و صاحب دیوان سوری رسید با قاصدان مسرع از گرگان، نبشته بودند که چون حاجب و لشکر منصور را حالی بدان صعبی افتاد و خبر بزودی به بندگان رسید که سواران مرتب ایستانیده بودند بر راه سرخس آوردن اخبار را، در وقت از نشابور برفتند بر راه بست و بپای قلعه ٔ امیری آمدند تا آنجا بنشینند بر قلعت . پس این رأی صواب ندیدند کوتوال را و معتمدان خویش را که بر پای قلعت بودند بر سر مالها بخواندند و آنچه گفتنی بود بگفتند تا نیک احتیاط کنند در نگاه داشت قلعت و مال یکساله ٔ بیستگانی کوتوال و پیادگان بدادند و چون ازین مهم بزرگتر فارغ شدند انداختند تابرکدام راه بدرگاه آیند همه درازآهنگ بودند و مخالفان دمادم آمدند و نیز خطر بودی چون خویشتن را بدین جانب نموده بودند راهبران نیک داشتند شب را درکشیدند و از راه و بیراه اسفراین بگرگان رفتند و باکالیجار به ستارآباد بود و وی را آگاه کردند در وقت بیامد و گفت که بنده ٔ سلطان است و نیکو کردند که بر این جانب آمدند که تا جان بر تن وی است ایشان را نگاه دارد چنانکه هیچ مخالف را دست بدیشان نرسد و گفت گرگان محل فترت است و اینجا بودن روی ندارد به استرآباد باید آمد و آنجا مقام باید کرد تا اگر عیاذاباﷲ از مخالفان قصدی باشد بر اینجانب من بدفع ایشان مشغول شوم و شما به استراباد روید که در آن مضایق نتوانند آمد و دست کس بر شما نرسد، بندگان به استراباد برفتند و باکالیجار با لشکرها بگرگان مقام کرد تا چه پیدا آید و ما بندگان به ستارآباد هستیم با لشکری از هر دستی بیرون حاشیت و باکالیجار برگ ایشان بساخت و از مردمی هیچ باقی نمیگذارد، اگر رأی عالی بیند او را دل خوش کرده آید بهمه بابها تا بحدیث مال ضمان که بدو ارزانی داشته آید چون بر وی چندین رنج است از هر جنسی خاصه اکنون که چاکران و بندگان درگاه بدو التجا کردند وایشان را نگاه باید داشت و گفته شود که بر اثر حرکت عالی باشد... امیر چون این نامه ها بخواند سخت شاد شد... و نامه ها را جواب فرمود که ... و آنچه نبشتنی بود بسوی باکالیجار نبشته آمد و فرستاده شد تا برآن واقف گردند پس برسانند. و سوی باکالیجار نامه ای بود در این باب سخت نیکو بغایت و گفته که : هرمال که اطلاق میکند آن از آن ماست و آنچه براستای معتمدان ما کرده آید ضایع نشود و ما اینک می آییم و چون بخراسان رسیم و خللها را تلافی فرموده آید بدین خدمت وفاداری که نمود وی را بمحلی رسانیده آید که بخاطر وی نگذشته است این نامه را توقیع کرد و قاصدان ببردند و بر اثر ایشان چند قاصد دیگر فرستاده شد با نامهای مهم در این معانی . و روز شنبه ٔ غره ٔ ذوالحجه سال ٤٣٠ هَ . ق . پنج خیلتاش نامزد کرد [ مسعود ] تا بگرگان روند و نامه فرمود ببوسهل حمدوی وسوری و باکالیجار بر آن جمله که : در ضمان نصرت و سعادت بهرات آمدیم و مدتی اینجا مقام است تا آنچه خواسته ایم در رسد از غزنین و باکالیجار سخت نیکو خدمتی بکرد و اثری نمود و ثمرت آن از مجلس ما بر آن جمله خواهد بود که کس را تا این غایت از فرمان برداران این دولت نبوده است و این نامها فرمودیم تا قوی دل گردد، وچون مواکب ما بنشابور رسد بدل قوی بدرگاه حاضر آییدو خیلتاشان را در آنجا نگاه دارید تا با شما آیند. و درین روزگار (سال ٤٢٤ هَ . ق .)... باکالیجار را نیز که والی گرگان و طبرستان بود امیر خلعتی سخت نیکو فرستاد با رسول و نامه بدل گرمی و نواخت که خدمتهای پسندیده کرده بود در آن روزگار که بوسهل حمدوی و سوری آنجا بودند - انتهی . رجوع بتاریخ بیهقی چ فیاض ص ٢٦٤، ٣٤٠، ٣٧٢، ٣٧٦، ٣٨٧، ٣٩٤، ٤٤٤، ٤٤٦، ٤٥١، ٤٥٤، ٤٥٥، ٤٥٧، ٤٦٤، ٤٦٨، ٤٦٩، ٤٧١، ٤٧٤، ٥٠٢، ٥٤٦، ٥٤٩، ٥٥٠، ٥٨٩، و ٦١٠ شود.

ابوکالنجار. [ اَ ل ِ ] (اِخ ) مرزبان بن سلطان الدوله . لقب ابوکالنجار بزعم اکثرارباب اخبار، عزالملوک بود و بعض مورخان عماد دین اﷲو زمره ای حسام الدوله گفته اند و او در زمان پدر در اهواز اقامت داشت و بعد از استماع خبر فوت پدر بشیرازتوجه کرد و میان او و عمش ابوالفوارس که حاکم کرمان بود آتش جنگ و نزاع مشتعل گشت و مدت مخالفت ایشان امتداد یافت گاهی غلبه بجانب ابوکالنجار بود گاهی در طرف ابوالفوارس . و ابوالفوارس در سنه ٔ ٤١٥ هَ . ق . فوت شد و زمام ایالت فارس و کرمان من حیث الاستقلال در قبضه ٔ اقتدار ابوکالنجار درآمد و آنگاه نسبت بجلال الدوله که امیرالامراء بغداد بود جنگ و مخالفت ساز کرد وقرب نه سال مواد نزاع بین الجانبین هیجان داشت تا در ٤٢٨ هَ . ق . مصالحه اتفاق افتاد و هر دو سردار سوگند خوردند که دیگر قصد یکدیگر نکنند و در سنه ٔ ٤٣٥ هَ . ق . جلال الدوله وفات یافت و در بغداد خطبه بنام ابوکالنجار خواندند اما هم در آن اوقات علم اقتدار سلجوقیان سمت ارتفاع گرفته رایت شوکت دیلمیان میل به انخفاض کرد. و در سنه ٔ ٤٤٠ هَ . ق . ابوکالنجار رخت بدارالقرار کشید و مدت سلطنت او ٢٥ سال بود و وزارت ابوکالنجار بصاحب عادل نسبت میداشت . رجوع به حبیب السیرج ١ ص ٣٥٣ و رجوع بکامل ابن اثیر حوادث سنه ٔ ٤٣٥ و رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص ٤٢٩ متن و حاشیه شود.

ابوکالنجار. [ اَ ل ِ ] (اِخ ) چند تن از سلاطین دیالمه و یکی از امراء گرگان (آل زیار) کنیت گونه ای داشته اند که آن در کتب گاهی بصورت ابوکالنجار و گاهی ابوکالنجر و گاهی ابوکالیجار آمده است . ابوریحان در آثارالباقیه (چ زاخائو ص ١٣٣) در جدول ملوک دیالمه دوبار این کلمه را بصورت ابوکالنجر آورده است : ١) ابوکالنجربن فناخسره فخرالدوله و فلک الامة. ٢) ابوکالنجر مرزبان بن فناخسره صمصام الدوله و شمس المله . و صاحب مجالس المؤمنین در ذکر ملوک دیالمه ج ٦ از مجلس هشتم ترجمه ٔ امیر [ ابو ] کالنجار نوشیروان بن منوچهر ملقب بشرف المعالی و در ج ٧ ابومنصور فولادستان بن ابوکالنجار و خسروفیروزبن ابوکالنجار ملک الرحیم، ابوکالنجار آورده است . مؤلف حبیب السیر چ تهران در ج ١ ص ٣٥١ ترجمه ٔ حال صمصام الدوله ابوکالنجار مرزبان بن عضدالدوله و در ص ٣٥٣ترجمه ٔ ابوکالنجار مرزبان بن سلطان الدوله عزالملوک وعماد دین اﷲ و در ص ٣٥٥ امیر باکالنجاربن منوچهربن قابوس نیز ابوکالنجار آورده است . معاصرین ما این کلمه را ((ابوکالیجار)) ضبط میکنند. رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص ١٢٦ و ١٢٧ شود. و صاحب انجمن آرا در کلمه ٔ ((کالجار)) گوید: با جیم بالف کشیده بلغت گیلان و دیلمان بر وزن و معنی کارزار است چه لام با راء بدل شود و جیم با زاء تبدیل یابد و کارزار معلوم است که جنگ گاه است و مزرعه ای که در آن شلتوک کارند نیز گفته اند و در کالنجار مفصلتر خواهد آمد. و هم او در ذیل ((کالنجار)) آورده : بر وزن دولتیار نام چند نفر از ملکزادگان آل بویه و ملوک دیلم بوده و آنانرا باکالنجار نیزمی خوانده اند: یکی مرزبان پسر عضدالدوله ٔ دیلمی و دوسه تن دیگر از آل بویه و کاکویه و آل قابوس بوده اندو در فرهنگ جهانگیری کالنجار را بمعنی کارزار نوشته و گفته زبان گیلانی است از اینقرار ابوکالنجار یا اباکالنجار کنیتی است عربانه یعنی ابوالحرب . و بوحرب نام، در میان آنها در صنف امرا بوده (؟) و دیگر کالنجار بمعنی برنج زار که شلتوک زار نیز گویند آمده و بعبارت و اصطلاح اهل گیل و تبرستان بمعنی صاحب ملک و زمین و زراعت خواهد بود -انتهی . مؤید قول هدایت آن است که هنوز در لهجه ٔ گیلکی ((بجار)) مخفف بج جار بمعنی برنج زار است و دیگر آنکه شالی (صورتی از کالی ) در فرهنگها بمعنی شلتوک که برنج از پوست برنیامده باشد، آمده و هم اکنون شالی و شالی زار در گیلان متداول است و همچنین گالی (در لغت گالی پوش ) ساقه های خشک شده ٔ برنج را گویند که با آن بام خانه های روستائی را پوشند و کلنجار رفتن با... در فارسی عامیانه، بمعنی مروسیدن با، ور رفتن با و مزاوله و معالجه است، با قوّت و سختی . رجوع به کلنجار رفتن شود. یوستی در ((کتاب الاسماء ایرانی )) کالنجار را از اصل کالجار گیلی و کاریچار پهلوی و کارزار فارسی و کالینجارای ِ سانسکریت بمعنی جنگ و حرب گرفته است . و کلمان هوآر، در دائرةالمعارف اسلام ذیل کلمه ٔ کالیجار قول یوستی را تأیید کرده است .